ويژه شب يلدا                                                                                                                                                1/10/1386

ريشه ي كريسمس، از يلداست
شب زايش مهر، ريشه ي كريسمس
«شب چله» يا «شب يلدا» جشني است با پيشينه اي به درازاي دست كم هفت هزار سال. اين جشن همچون نوروز، سيزده به در و مهرگان... پس از يورش و شكست ايرانيان از مقدونيان، مغولها و تُركان، همچنان پابرجا مانده و هر سال در سَراسَر خانه هاي ايرانيان برپا مي گردد.
واژه ي «يلدا» يك واژه ي سرياني –از گويش هاي آرامي در شمال ميانرودان به معناي زايش و زادروز- است. چرا كه اين جشن، جشن زايش و رو به فزوني گذاردن خورشيد/مهر/ميترا است.
دست كم هفت هزار سال پيش نياكان ما، به دانش گاهشُماري دست يافته و دريافته بودند كه واپَسين شب آذرماه و نخستين شب زمستان، بُلندترين شب سال است. در بخشي از شاهنامه ي فردوسي مي خوانيم:

نَباشد بَهار و زمستان پَديد                  نَيارَند هِنگام ِ رامِش نَويد

از اين بيت مي توان پي برد كه، در سرزمين هاي ديگر جز ايران، آغاز فصل ها را نمي دانستند، ولي ايرانيان در آن زمان به اين دانش دست يافته بودند. جشن هاي ماهيانه و اصيل ايراني، جشنهايي هستند كه برپايه ي گاهشماري خورشيدي برگزار مي گردند.

مي دانيم كه ايرانيان از ديرباز آيين هاي خود را همراه با شادي و روشنايي برگزار مي كردند. آيين هايي كه همواره در كانون گرم خانواده برگزار مي شود و به دور از هر گونه كژرَوي و فِساد است. به همين اَنگيزه است كه ايرانيان درازترين شب سال –يعني شب چله- را به همراه خانواده و بيشتر در كنار بزرگ خانواده بيدار نشسته تا سر برآوردن خورشيد و روشنايي را نظاره گر باشند. در اين شب بيدار ماندن و روشن نگه داشتن خانه نماديست از ياري به روشنايي/خورشيد در برابر تاريكي ها و پليدي ها، تا سر برآوردن خورشيد و رسيدن روز.

ايرانيان همواره به صِفَتهايي چون راستگويي، دليري و سَروَري خواهي پُرآوازه بودند. در انديشه ي ايراني اَهريمن سرچشمه ي هر گونه پَليدي و تاريكي و دروغ است. در انديشه ي ايراني دروغ ريختاري ديو گونه به خود ميگيرد و سَرراست برابر با يك ديو شناسانده مي شود.

در مهريَشت اَوستا مي خوانيم:

«مهر از آسمان با هزاران چشم بر ايراني مي نگرد تا دروغي نگويد.»

در ارديبهشت يَشت آمده است:

«دروغ بايد تباه گردد، دروغ بايد سرنگون شود، دروغ بايد نابود گردد و در جهان مادي بايد راستي بر دروغ چيره شود.»

يا براي نمونه داريوش در سَنگ نِبِشتِه يِ خود از خداوند مي خواهد كه كشور ايران را از سه چيز يعني «دروغ، خُشكسالي و دُشمن» دور نگه داشته و پاسداري نمايد. يا در سنگ نبشته ي بيستون خود يكي از گناهان بزرگ شورشيان را دروغ گويي ايشان بازمي شناساند.

آيين مهر در زمان سه تِكه شدن آريايي ها و مهاجرت بخشي از آريايي ها به اروپا به همراه آنها به اروپا نيز كشيده شد. در روم باستان نيز ژوليان يكي از پادشاهان رومي به اين دين گرويد. همچنين امپراتوراني چون كومودوس، سپتيميوس سوروس، كاراكالا و جوليان پُرآوازه به جوليان مرتد، و نيز بسياري از سربازان و افسران روم، سَخت پيرو اين آيين بودند و در رم، بريتانيا (در پي هجوم روم به سال ?? م.)، و كناره‌هاي رود راين، دانوب و فُرات، كنيسه‌ها و نيايشگاه هاي پُرشماري براي ميترا بر پا داشتند. آنها سالها جشن زادروز مهر و شب چله را جشن مي گرفتند و آن را آغاز سال مي دانستند. حتي پس از گسترش دين تَرسايي(مسيحيت)در اروپا نيز اين شب وَرجاوَندي خود را نِگه داشت و با زادروز حضرت مسيح يگانه گشت.
روز وَرجاوَند اروپاييان يعني سان+دي به معناي روز خورشيد، يا آراستن درخت سَروي با دو رِشته ي نوار سيمين و زَرين به دست ايرانيان در گذشته، و يا نشانه هاي فراوان ديگر, هَمگي نِشان از هُنايش(تاثير گذاري) آيين مهر بر اروپا و غرب دارد و در واقع ريشه ي كريسمس را به جشن شب چله ي ايراني پيوند مي دهد.

سنايي در اين باره مــــــي‌گـــــــويد:

به صاحب‌دولتي پيونــد اگر نامـي همي جويــي       كه از يك چاكري عيسي چنان معروف شد يلدا

معزي نيز در وصف عيسي مي‌گويد:

تو جان لطيفي و جهان جسم كثيف است                   تو شمع فروزنـده و گيتــي شب يلــدا

سيف اسفرنگي تأكيد مي‌ورزد كه يلدا شهرت و آواز خود را از نام مسيح دارد:

سخنم بلند‌نام از سخن تو گشت و شايـد                   كه درازنامي از نام مسيح يافت يلـــــدا

برگرفته شده از تارنگار – با تلخيص -  نويسنده كوروش محسني

 ويژه نامه شب يلدا

آرشيو مقالات و دست نوشته ها