بخش انارک

    بخش انارك از شمال به شهرستان های سمنان و دامغان، از خاور به خور و بیابانک (از بخش های نايین)، از جنوب به خرانق (از بخش های اردکان)، از جنوب باختری به حومه نايین و از باختر به شهرستان اردستان محدود می‌گردد.

    بخش انارک با وسعتي بالغ بر 18هزار کيلومتر مربع برزگ‌ترين بخش از نظر وسعت و کم جمعیت‌ترین بخش استان اصفهان و یکی از سه بخش تابع شهرستان نایین است و دارای یکی از زیباترین آسمان‌های شب و منطقه‌ای بسیار جذاب و مناسب برای شروع کویر نوردی است.
    این بخش یک حوزه شهری و یک حوزه روستایی دارد که دهستان چوپانان را تشکیل می‌دهد. شهر انارک مرکز بخش می‌باشد.

    انارك شامل معادن بسیاری از جمله معدن سرب نخلک می‌باشد و می‌گویند در انارك هر نوع ماده معدنی را می‌توان یافت.
    قابل ذکر است که دومین فرودگاه هواپیمائی کشوری استان اصفهان در انارك می باشد.
 

تاريخچه

    انارک، یکی از بخش‌های شهرستان نايین است که در شرق استان اصفهان واقع شده است. احتمالاً این شهر در زمان ساسانیان، واحه‌ای بر سر راه معدن نقره نخلک بوده است. دوره‌های پس از آن، یعنی در زمانی که دیگر معدن نخلک به معادن متروک بدل گشته بود، انارك یک شهر ارتباطی بین جنوب و مرکز به شمال ایران به شمار می‌آید، خط سیری که از نايین شروع و به انارك، خور، طبس و سپس مشهد منتهی می‌شود.
    مي‌گويند نخستين سنگ بناي انارک را شخصي به نام محمد پهلوان در زمان شاه عباس اول نهاد، انارک با برج و بارو و در وازه‌هايي محکم حفاظت مي‌شده است که آثار آن هنوز موجود است و حکايت از ناامني اين شهر در آن روزگاران دارد. در عصيان و هرج و مرجي که نايب حسين کاشي به پا کرد مردم انارک بسيار مقاومت کردند اما شهر عاقبت به دست راهزنان تسخير شد. انارک و ساخت و سازهاي آن سند معتبري مربوط به اوايل سلطنت ناصر الدين شاه قاجار موجود است که طي آن ميرزا تقي خان امير کبير در محرم الحرام 1267 ه.ق خطاب به بزرگان و ريش سفيدان انارک نوشته و به اهالي درباره ساخت قلعه و حصار هشدار داده و به وقايع مهم و غم‌انگيزي که در انارک رخ داده از جمله شيوع وبا در اين شهر اشاره کرده است. اين بيماري هولناک در سال 1310 ه.ق رخ داد که بسياري از مردم انارک بر اثر ابتلا بدان جان سپردند و گروه زيادي از مردم براي هميشه به اصفهان و تهران و شاهرود و سمنان مهاجرت کردند و جمعيت منطقه يکباره کاهش يافت. مهاجرت‌هاي که متأسفانه هنوز هم ادامه دارد و نيروي انساني منطقه را از آن دوره کرده و موجب ويراني و تخريب شهرها شده است.
    تنها سند معتبر راجع به ساخت و سازهای انارك، نامه میرزا تقی خان امیرکبیر مبنی بر پرداخت وجهی برای ساخت قلعه‌ای به منظور تأمین امنیت محل از دستبرد راهزنان خطاب به کدخدایان انارك می‌‌باشد.
    بقایای برج و بارو، در و دروازه، کوچه و پس‌کوچه‌های باریک و پرپیچ و خم این شهر نشان از اندیشة امنیتی- دفاعی در ساخت بافت شهر دارد. این مجموعه شامل کاروانسرا، مسجد جامع، حمام، حسینیه و خانه‌های مسکونی است که هریک با بهره گیری از معماری سنتی ساخته شده اند. کالبد قدیمی انارك، شامل هفت محله است که بر اساس وضعیت طبقاتی، موقعیت مکانی و کاربری محلات نامگذاری شده است و شامل محلات بیابانک، بیک علی، حصار، عرب ها، سراب، قافله گاه و جوباره می‌گردد. بادگیرهای بلند و زیبا، صفه‌های دلنشین، رسمی بندی‌ها و تزئین‌های آجرکاری، فضاهای داخلی و خارجیِ بناها را مزین نموده اند.
    بناي‌ اولين‌ خشت‌ «انارك‌» را به‌ «محمد پهلوان» نسبت‌ مي‌دهند؛ كه‌ به‌ اعتبار سخني‌ منقول‌، در زمان‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ مي‌زيسته‌ است‌. نه‌ زندگيش‌ را اثري‌، و نه‌ مرگش‌ را نشانه‌ايست‌. در نسلها، تحليل‌ رفته‌؛ و افسانه‌هايش‌، در شعاع‌ آبادي‌، سايه‌افكن‌ شده‌ است‌. پيران‌، از او با حرارت‌ سخن‌ مي‌گويند؛ و كودكان‌ و نوجوانان‌، با اشتياق‌، به‌ قصه‌هايي‌ كه‌ از او نقل‌ مي‌شود گوش‌ مي‌دهند.
از برج‌ و بارو، و در و دروازه‌هايش‌، پيداست‌ كه‌ روزگار چندان‌ خوشي‌ را پشت‌ سر ننهاده‌ است‌. چشم‌ طمع‌ ياغيان‌، همواره‌ به‌ دنبالش‌ بوده‌؛ و خاكش‌، گاه‌ و بيگاه‌، لگد كوب‌ غارتگرانِ تفنگ‌ به‌ دوش‌، گرديده‌ است‌. كوچه‌ و پس‌ كوچه‌هاي‌ باريك‌ و پر پيچ‌ و خم‌ آن‌، از سواران‌ «نايب‌ حسين‌ كاشي‌» و دار و دستة‌ «علي‌ وراميني‌» سخن‌ ياد مي‌كند؛ و دندانة‌ هر برج‌ و روزنة‌ شيب‌ دار هر سنگرش‌، ياد دفاع‌ دليرانة‌ «نايب‌ علي‌» و تفنگچيان‌ جسور بومي‌ را، زنده‌ مي‌سازد.
    نام‌ محلي‌ آن‌ «نارُسّينَه‌» است‌ كه‌ تنها بر زبان‌ اهالي‌، جاري‌ مي‌شود.

وِه‌ پا تاوِل‌، وِ دَسُّم‌ پينَه‌ داري‌ هيوايي‌ خاكي‌ نارُسّينَه‌ داري‌

    از ديوار گلي‌ و كنگره‌ دار دورِ آبادي‌، بيش‌ از چند صد متري‌، بجا نمانده‌ است‌؛ كه‌ هنوز، بر سينة‌ خود، زخم‌ گلوله‌ هاي‌ سواران‌ مهاجم‌ «نائب‌ حسين‌» را التيام‌ نيافته‌، حفظ‌ مي‌كند.

    از شواهد چنين‌ پيداست‌ كه‌ نخستين‌ مهاجرت‌ به‌ انارك‌ در عصر صفويه‌ صورت‌ گرفته‌ باشد .دامداران‌ و شتربانان‌ كه‌ از مراتع‌ سرسبز منطقه‌ تنها در فصولي‌ از سال‌ استفاده‌ مي‌ كردند براي‌ هميشه‌ در اينجا ساكن‌ شدند . اين‌ سكونت‌ اختياري‌ و در پاره‌ اي‌ از موارد اجباري‌ بود دور بودن‌ از مركز قدرت‌ و منازعات‌ محلي‌ و منطقه‌ اي‌ راه‌ را براي‌ مهاجرت‌ كساني‌ كه‌ آرامش‌ طلب‌ بودند و سعي‌ در كنار كشيدن‌ خويش‌ از اين‌ كشمكش‌ ها داشتند هموار ساخت‌ اينها حاشيه‌ كوير را بهترين‌ مامن‌ براي‌ زيستن‌ دانسته‌ به‌ آغوش‌ آن‌ پناه‌ جستند و از طريق‌ دامداري‌ و شترباني‌ وصيد و نه‌ از طريق‌ زراعت‌ كه‌ به‌ هيچ‌ وجه‌ امكاناتش‌ فراهم‌ نبود به‌ گذران‌ زندگي‌ پرداختند.
خانه‌ سازي‌ را از محدوده‌ چشمه‌ آب‌ شيرين‌ شروع‌ كردند و از سه‌ جهت‌ به‌ توسعه‌ آن‌ پرداختند و يك‌ جهت‌ را كه‌ هموارتر بود و زير پاي‌ چشمه‌ قرار داشت‌ براي‌ احداث‌ باغ‌ و باغچه‌ ، درنظر گرفتند .براي‌ انجام‌ فرايض‌ ديني‌ خود در كنار چشمه‌ اطاقكي‌ از خشت‌ خام‌ و گل‌ بر پا داشته‌ نامش‌ را مسجد ذكريا نهادند.اما اين‌ مسجد با فضاي‌ محدود خود جوابگوي‌ جمعيتي‌ كه‌ هر روز فزوني‌ مي‌ گرفت‌ نبودبه‌ ناچار دست‌ به‌ كار تسطيح‌ زمين‌ ناهموار و صخره‌ اي‌ جانب‌ شمال‌ غرب‌ چشمه‌ شدند از معماران‌ و مهندسين‌ صاحب‌ نام‌ ياري‌ طلبيدند كوره‌ هاي‌ آجر پزي‌ را ددر گوشه‌ وكنار آبادي‌ به‌ كار انداختند و ساختمان‌ مسجد حاج‌ محمد رضا را آغاز كردند .از قديمي‌ ترين‌ ماخذي‌ كه‌ در باره‌ پيشينه‌ انارك‌ مي‌ توان‌ نام‌ برد محراب‌ همين‌ مسجد است‌ كه‌ بر روي‌ آن‌ ابياتي‌ گچ‌ بري‌ شده‌ وجود داشت‌ و تاريخ‌ اتمام‌ مسجد را به‌ سال‌ 1181هجري‌ قمري‌ نشان‌ مي‌ داد.اين‌ گچ‌ بري‌ زيبا و با ارزش‌ را دست‌ تغافل‌ ابناي‌ روزگار در اوايل‌ دهه‌ 1360 خورشيدي‌ به‌ نابودي‌ كشاند و دوستداران‌ هنر و علاقمندان‌ به‌ ميراث‌ ادب‌ و فرهنگ‌ گذشتگان‌ را براي‌ هميشه‌ از لذت‌ ديدار ان‌ محروم‌ كرد.

موقعيت جغرافيای طبيعی
 

موقعيت:

انارك: انارک به طول ۵۳ درجه و 41 دقیقه و 45 (و 82 صدم) ثانيه شرقي از نصف النهار گرينويج و عرض ۳۳درجه و ۱۸دقيقه و 38 (و 79 صدم) ثانيه شمالي ازخط استوا قرار دارد. ارتفاع آن از سطح دريا 1491 متر مي باشد.
    شهر انارك، مرکز بخش انارك و از بخش های شهرستان نايین، استان اصفهان در ايران است که در 75 کیلومتری شمال خاوری نايین و در راه آسفالته ای که از نايین به سمت شمال خاوری منشعب گردیده قرار دارد.

    انارك در دامنه جنوب خاوری مرتفع ترین کوه این بخش یعنی دره انجیر با 2438 متر ارتفاع واقع شده است. بر اساس سر شماری 1355 نزدیک به 2700 نفر را شامل می گردد.

   روستای چوپانان مرکز دهستان چوپانان 1510نفر جمعیت دارد و حداقل 250 مزرعه و مکان مستقل را در خود جای داده است.

وجه تسميه:

 انارک را اهالی محل (ناروسینه narossineh) می گویند که به معنی انارستان است . براساس روایات محلی کلمه «ناروسینه» رابوته اناری در کنار چشمه آبی پدید آورده است. مسلما این محل در قدیم انارستان است.میگویند انارک در زمان ساسانیان ناحیه ای بوده است بر سر راه معدن نخلک. که پس از متروک شدن نخلک ،آن ناحیه نیز به شهری ارتباطی میان جنوب ومرکز ایران تبدیل شده است . در نخلک آتشگاه و چهار طاقی وبقایایی از یک آبادی متعلق به معدنچیان دوره ساسانی بر جای مانده است که نشان میدهد در این منطقه از روزگاران استان ، تاسیسات معدن وجود داشته است .

آب وهوا:

هوای انارك معتدل متمایل به گرم و خشک بوده، بیشترین درجه حرارت در تابستان ها 41 درجه سانتی گراد بالای صفر و کمترین آن در زمستان ها 7 درجه زیر صفر می باشد. میزان بارندگی سالیانه ی انارك به طور متوسط 150 میلی متر بوده است.

بخش انارك به علت قرار گرفتن در منطقه نیمه کویری از داشتن رودخانه بی بهره بوده و کوه های قابل توجهی نیز در آن به چشم نمی خورد. تنها کوه نسبتاً مرتفع آن دره انجیر است.

فرآورده ها: گندم، جو، انار و پسته به مقدار کم در حوالی انارك.

آب کشاورزی فقط از طریق کاریز تهیه می شود و آب آشامیدنی در منبع ذخیره و در اختیار اهالی قرار می گیرد. برق مصرفی شهر انارك از برق سراسری تأمین می گردد.

رستنی ها: از درختان گز و تاغ و از گیاهانی که کاربرد داروئی دارند، به مقدار کم آویشن در پیرامون انارك می روید. هم چنین پوشش گیاهی در حد بسیار ضعیف جهت چرای دام در بعضی از فصول موجود است.

جانوران و پرندگان: روباه، شغال، گرگ و خرگوش در پیرامون انارك دیده می شود.

جغرافيای اقتصادی

معادن:

    اقتصاد شهر انارک به معدن و روستای چوپانان به کشاورزی وابسته است. معادن سرب نخلک، مس طالمسی، مس مسکنی، سرب سیاه کوه و طلای خونی از مهمترین معادن حوزه انارک هستند.
1- مجتمع معدني سرب نخلك: واقع در 46كيلومتري شمال شرق انارك در حاشيه كوير مركزي قرار گرفته است. اين مجموعه از قديمي ترين معادن سرب كشور بوده كه هم اكنون با 150نفر پرسنل در حال فعاليت است.
2- معدن طالمسي: اين معدن در 34كيلومتري غرب انارك واقع شده و سالهاست كه به علت ذخيره كم مس تعطيل ميباشد.
3- معدن طلاي خوني: در جنوب شرقي و 53كيلومتري شهر انارك قرار گرفته و فعاليت آن در ابتداي راه است.
4- معادن مختلف سنگ ساختماني: در جاي جاي بخش انارك در حال فعاليت ميباشند.
    از ديگر معادن انارك به معادن زير می توان اشاره كرد:معدن مس مسکنی (واقع در 30 کیلومتری باختر انارك)، معدن چاه خربزه (واقع در 30 کیلومتری شمال خاوری انارك)، معدن آهن خالو حیدر (واقع در 15 کیلومتری شمال انارك)، معدن آهن بته علم (در 30 کیلومتری شمال انارك)، معدن منگنز (واقع در دامنه باختری کوه باباخالد) و ... اشاره کرد.

کشاورزي و دامداري:

    اجرای 14طرح کشاورزی در منطقه چوپانان و برخورداری از آب 3قنات روستای چوپانان, حجت اباد و آشتیان مردم این روستا را به امر کشاورزی مشغول نموده به نحوی که میتوان گفت دهستان چوپانان قطب کشاورزی شهرستان نایین است. محصولات عمده چوپانان: جو, گندم, پسته, صیفی جات, زردآلو و بادام است. البته لازم به ذکر است بخش عظیمی از مردم این بخش به علت برخورداری از مراتع وسیع و غنی به دامداری اشتغال داشته و سهم قابل توجهی از گوشت قرمز شهرستان نایین را تأمین مینمایند.
راه ارتباطي طريق الرضا(ع):

    این بخش به دلیل وسعت زياد و واقع شدن در مركز كشور بر سر چهار راه ارتباطي طريق الرضا(ع) و محور ترانزيتي اتصال كشورهاي آسياي ميانه به آبهاي آزاد خليج فارس واقع گرديده و در صورت توجه، توسعه و تجهيز محورهاي ارتباطي بخش و عبور راه آهن از نظر حمل و نقل كالا و مسافر از پتانسيل فوق العاده اي برخوردار است.
صنعت گردشگري:

    از ديگر پتانسيلهاي موجود در بخش كه در صورت سرمايه گذاري و برنامه ريزي صحيح و ايجاد زير بناهاي لازم اشتغالزايي خواهد داشت صنعت گردشگري ميباشد. بخش انارك به دليل دارا بودن اماكن تاريخي و چشم اندازهاي بكر طبيعي استعداد قابل توجهي براي سرمايه گذاري در اين صنعت دارد.
صادرات:

    قالی و قالیچه با طرح نائین و نقشه های افشان، ترنجی و بته ای از صادرات محلی انارك است که به مقدار کم صادر می شود. سرب از صادرات مهم انارك از معدن سرب نخلک به شمار می رود که در دست بخش دولتی است.

1- مساجد
ع

مسجد جامع انارک: این مسجد جامع محمد رضا نیز معروف است به محله سراب، کنار چشمه آب انارک واقع شده است. بانی این مسجد شخصی به نام محمد رضا و تاریخ بنای آن درسال 1181ه.ق، مقارن با حکومت زندیه در ایران است. اخیرا جهت استحکام مسجد، دیوارهای آجری آن را با سنگ ساختمانی و سیمان روکش کرده‌اند که به زیبایی و اصالت بنا آسیب فراوان وارد آمده است.
مساجد ديگر انارك عبارتند از مسجد حاج محمدرضا، زکریا و یک حسینیه.

2- خانه‌های تاریخی

اطلاعاتي در دسترس نبوده است.

3- کاروانسراها

کاروانسرای انارک: این کاروانسرا به چهار ایوانی است و در محله رباط قرار دارد و در دوران قاجار به دست حاج محمد ولی ساخته شده است. در ضلع شرقی کاروانسرا کتیبه ای بر سنگ مرمر با خط نستعلیق نوشته شده که به تاریخ 1310 ه.ق و به بانی اشاره می‌کند.
رباط مشجری: این رباط با وسعتی معادل 1000 متر مربع از آثاری زیبای انارک است که بین راه قدیم چوپانان به انارک، واقع شده است مصالح آن آجر و سنگ است و در تاریخ 1301 ه.ق به دست حاج مهدی انارکی ساخته شده است.

4- بازارها

اطلاعاتي در دسترس نبوده است.

5- امامزاده‌ها
 

اطلاعاتي در دسترس نبوده است.

6- قلعه‌ها

اطلاعاتي در دسترس نبوده است.

7-  آب انبارها
 

اطلاعاتي در دسترس نبوده است.

8- حمام‌های تاریخی
 

اطلاعاتي در دسترس نبوده است.

9- حسینیه‌های تاریخی

حسینیه انارک: حسینیه انارک در محله سرداب، در نزدیکی مسجد جامع این شهر واقع شده و دور تا دور آن را رواق‌های زیبا احاطه کرده‌اند بالای هر رواق و برخی رواق‌ها بر روی دیوار داخلی آن‌ها یک بشقاب سفالی آبی یا سفید رنگ متعلق به عهد قاجار قرار گرفته است.

10- یخچال‌های قدیمی

اطلاعاتي در دسترس نبوده است.

11- بافت شهری
 

بافت انارک: انارک از هر سمت چشم اندازی متفاوت دارد. از کنار جاده، برج و باروی شهر دیده میشوند که بالای کوه برجی بلند قرار گرفته و دیوارها و حصار شهر از کوه سرازیر شده و پیرامون شهر چرخیده است. از سمت شمال، شهر انارک انگار ردیف بیپایانی از بادگیرها است که همگی رو به شمال ایستادهاند تا هوایی خنک به خانه ها ببرند. خانه های بافت قدیمی انارک از پلان خاص و واحدی پیروی نمی کند بلکه بنا به مقتضیات موقعیت مکانی و میزان زمین ساخته شده اند. در این خانه بادگیر عنصر اصلی خانه است. در خانه های عیانی و بزرگ بادگیر بر روی صفه (ایوان بزرگ خانه) قرار دارد و در خانه های کوچک بادگیر بر روی یکی از اتاق ها قرار گرفته است. اتاق ها به سبک طاق و چشمه و در دو طرف حیاط بنا شده اند. در بیش تر خانه ها از آجری کاری به عنوان پنجره و نرده استفاده شده است و تمام اتاق ها دارای طاقچه هستند. بیش تر خانه های انارک (بخصوص خانه های عیانی) به دست معماران اردکانی و یزدی ساخته شده اند. متأسفانه تخلیه شدن خانه های قدیمی انارک و مهاجرت ساکنین آن ها به شهرک نوساز (در غرب انارک) موجباب تخریب بافت قدیم شهر و ویرانی آن ها را فراهم کرده است.

حداکثر جمعیت این بخش را کارگران معادن که از نقاط مجاور به این منطقه مهاجرت کرده اند تشکیل می دهند.

جاذبه‌های فرهنگی – هنری

اطلاعاتي در دسترس نبوده است.

چشمه‌ها و سدها

چشمه بازیاب: در مسیر مهرجان به چوپانان اندکی دورتر از از جاده اصلی، منطقه بازیاب در دامنه کوهی بلند قرار گرفته است که در آن چشمه‌ای آبی بسیار گوارا قرار دارد. آب این چشمه در میان منطقه کویری خود از شگفتیهاست؛ ولیکن گوارایی آن به معجزه می‌ماند. بر دیواره کوه نیز حفره‌هایی بسیار صعب العبور هست که ظاهرا در قدیم انبار و محل نگاهداری اشیاء و کالاهای خاص بوده است.

مبانی مردم شناسی

دین و مذهب، نژاد، قومیت
مردم انارك مسلمان و شیعه اثنی عشری هستند.
زبان و گویش محلی:

گویش مردم انارک همانند گویش نایینی است.
لباس‌ها و پوشش‌ها و آرایه‌های محلی:
غذاهای بومی، میوه‌ها، شیرینی‌ها و ترشی و تنقلات محلی:

مشاهير انارك

از شاعران اين سده كه به قولي اولين سراينده با گويش اناركي ميباشد حاج ميرزا رضا غفاري اناركي ميباشد كه از اولين آموزگاران و يكي از بنيان گذاران مدرسه انارك به سبك جديد در حدود 80 سال پيش است. اين دل سوخته در سال 68 در مشهد ديده از جهان فرو بست. از سروده هاي اوست:
 

نسيم صبح گذشتي چو از كنار انارك             رسان سلام من از لطف بر ديار انارك
بگو مهاجرتم از تو بد به حكم قضايي             و گرنه دور نگشتم من از حصار انارك
سرشك ديده بدامان من همي جاريست             از آن كه شدم دور از جوار انارك
كنند عرضه بمن گر تمام مملكت ري             كنم معاوضه كي با كمي غبار انارك
هواي قلهك و تجريش و دره و دربند             كجا و كوه درنجيل و چهل تقار انارك
كنم مقايسه زرگنده چون به زرگاباد             كه هست موجب بس كسرواحتقارانارك
نه منظريه و نه رامسر نه كوه دماوند             بود چو سهل و معلا و كوهسار انارك
كجا به باغ و تماشاي گل كند رغبت             كسي كه ديده درودشت و جويبار انارك
هواي گردش و تفريح بوستان ننمايد             دلي كه هست شب و روز بيقرار انارك

و با گويش اناركي:

نيگارا تا ز عشقُت در كيمندي گيرفتار و اسير و دَردمندي
دلي مو در خمي زُلفُت اسيرو خيلاص نابُ بهيچ تَدبير و فندي
به يك ديه دل از آدم ابيري تو يا افسونگري يا چَشم بندي
تيناف و رسنُ كيمند صياد توخوي مي پاي دلها هَه ابندي
شوُ رودرغمي عشقُت اسوجه دل مو مثلي دُنَه ي سيبندي
وسر نارَسَه هرگز وعدَه ي تو چيرا اهلي فيريب و ريشخندي
ميگر از سنگ و آهنُ دلي تو تا مو داري ابيرمبي اخندي
ايگر در سختي مو راحتي تو مو جُز راحتي تو ناپسندي
ديوُنه ي غمي عشقي توهرگز عاقلُش نابُكَه خوي هيچ بندي
غفاري يا هيمه جورت اواجه نَويني تو غم و رنج و گَزندي

از دیگر شعرای قدیمی انارك ملا عزیز انارکی بوده است.
 

موضوع

ادامه