ديباچه

    گردشگری صنعتی صلح‌آميز است که در آغاز هزاره سوم به بشريت نويد آرامش، امنيت و رفاه می‌بخشد. هر گاهي در توسعه اين صنعت، اقدامي ارزشمند و انساني براي گسترش صلح و آسايش جهاني است. شالوده اين صنعت «ديدار» است، که بر خلاف سده‌هاي گذشته اين بار، يک صنعت، آدميان را نه رو در روري يکديگر، بلکه در کنار هم قرار مي‌دهد و آن‌ها را از يک سو به زيارت عظمت خلقت خداوندي در جلوه‌هاي شگفت طبيعت دعوت مي‌کند و از ديگر سو به تماشاي دست سازه‌هاي آدميان ديگر مي‌برد و با تمدن‌ها و فرهنگ‌هاي جوامع بشري آشنا مي‌سازد و در ميان انسان‌ها پيوندهاي مهر و دوستي پديد مي‌آورد. از اين رو بي‌گمان گردشگري شورانگيزترين ارتباط ميان انسان‌ها و انساني‌ترين فعاليت در جهان اقتصاد است. کشور کهنسال ما در سطحي کوچک‌تر، و استان اصفهان به عنوان بزرگ‌ترين و مهم‌ترين قطب گردشگري کشور مي‌توانند در اين صنعت جهاني سهمي بزرگ نصيب خويش سازند.
    استان اصفهان با پيشينه کهن و چندين هزار ساله، با آثار و بناهاي تاريخي بي‌نظير و با جغرافيايي متنوع وكوير مابين نايين، طبس وسيع که از يک سو تا خلوت رؤياگون کوير کشيده و از سو به بلندي‌هاي خيال‌انگيز کوهستان‌ها رسيده و از سوي ديگر در جلگه‌هاي جادويي و زيباي زاينده‌رود لميده است، موزه‌اي از جاذبه‌هاي گردشگري است که آوازه آن قرن‌ها است در گوش گيتي پيچيده و نامش همواره بر سر زبان‌ها بوده و هر کس بدان پاي نهاده آن را ستوده و از اين سرزمين شگفتي‌ها و زيبايي‌ها و هنر و صنعت و فرهنگ به نيکي و احترام ياد کرده ا ست. از اين رو ضروري است براي همگام شدن با صنعتي که سرمايه‌اش جاذبه‌هاي هنري، تاريخي، و طبيعي سرزمين‌ها و جوامع است، اين ميراث گران‌بها را که در گوشه و کنار استان بزرگ اصفهان پراکنده است، آماده مهيا و معرفي نماييم. کتابهاي راهنمايي گردشگري شهرستان‌هاي استان براي تأمين گوشه‌اي از اين هدف ارزشمند تهيه و تدوين شده‌اند تا جاذبه‌هاي گردشگري استان را به عنوان سرمايه‌هايي تمام نشدني به جهانيان و خاصه گردشگران عزيز معرفي کند و در گسترش اين صنعت که بوي صلح مي‌پراکند و آسايش به ارمغان مي‌آورد، گامي برداشته باشيم.
 

تاريخچه

    نايين از شهرهاي ايران باستان و يکي از ولايت‌هاي پنج گانه استان (کوره) فارس، يعني پايتخت هخامنشيان بوده است. در زمان گسترش اسلام مردم نايين به اين دين گرويدند. در قرن پنجم ه.ق نايين مانند ساير شهرهاي اصفهان مورد توجه قرار گرفت و در زمان حکومت سلطان محمد خدابنده (الجايتو) و غازان خان در نايين آثار با ارزشي چون مسجد بابا عبدالله، عمارت امامزاده سلطان سيد علي و مناره مسجد جامع اين شهر ساخته شد. در قرن هشتم در جنگلي که ميان ملک اشراف، با امير مبارزالدين در گرفت و به شکست اشراف انجاميد، نايين و مردم آن آسيب فراوان ديدند.
    در اوايل قرن دهم ه. ق سران آق قويو نلو در حوالي نايين با يکديگر به ستيز برخاستند که از رهگذر اين جدال‌ها، شهر پريشان شد و ويراني بسيار ديد. در دورۀ صفويان نايين رونق يافت. دراين دوره، باروي شهر مرمت شد و بناهاي جديدي در آن احداث گشت. در سال 1000ه.ق هنگامي که اصفهان به پايتختي ايران برگزيده شد نايين که در زماني تابع يزد بود، در محدوده اداري اصفهان جاي گرفت. از وقايع مهم دوران صفويه در نايين دعواي نعتي و حيدري بود که اين اختلاف‌ها در عصر مشروطيت هم ادامه يافت. با سقوط اصفهان به دست افغان‌ها (در سال 135 ه.ق) شهر نايين که بر سر را ه سربازان مهاجم قرارداشت، بسيار آسيب ديد ولي بر اثر مقاومت مردم نايين، شهربه دست افغان‌ها نيافتاد، در اين زمان گروهي از سادات طباطبايي ساکن اصفهان و زواره به نايين کوچ نمود ودر دورۀ قاجار نايين مورد بي‌مهري پادشاهان وقت قرار گرفت. در اين دوره نايين سخت آشفته و نا امن گشت زيرا دراين زمان نايين يا صحنه جنگ شيخي‌ها و «بالاسري» ها و يا ميدان نزاع‌هاي حيدري و نعتي بود که در دوره صفويان در تمام شهرهاي ايران آغاز گشته و دامن زده مي‌شد و همچنين محل تاخت و تاز ياغياني همچون نايب حسين کاشي بود.

    در سال 1327 شمسي نايين رسماً شهرستان اعلام شد و بخشداري آن به فرمانداري تبديل گشت.پيرنيا (مشيرالدوله)دكتر حسين فاطمي از نايين مردان بزرگ و نامداري برخاسته که هريک در علوم و فنون مختلف جايگاهي بس بلند يافته‌اند و از اين رهگذر نايين بخصوص در تاريخ يکصد ساله اخير ايران نقش بسيار زيادي داشته است. از اين رو همواره براي اين منطقه منزلتي بيش از يک شهرستان معمولي قائل بوده‌اند چنانچه بر اثر خاندان پيرنيا حتي در قانون اساسي پس از مشروطه اين شهر ر ا از شرط حد نساب نفوس براي بر خوداري نماينده‌اي مستقل در مجلس شوراي ملي معاف کرده بودند. يکي از فرزندان بزرگ اين سرزمين دکتر حسين فاطمي است که در نهضت ملي شدن نفت تا آخرين نفس پايمردي کرد و به دکتر مصدق وفادار ماند و جان و سر را در راه آزاديخواهي فدا کرد.

موقعيت جغرافيای طبيعی
 

موقعيت:

    شهرستان در 52درجه و 35دقيقه تا 55درجه و 2دقيقه طول شرقي جغرافيايي و در 32درجه و 30دقيقه تا 34درجه و 15دقيقه عرض جغرافياي در فاصله 145 کيلومتري شرق مرکز استان قرار دارد. شهرستان نايين از شمال به استان سمنان، از شرق به استان خراسان، از جنوب به استان يزد و از مغرب به شهرستان‌هاي اردستان و اصفهان محدود مي‌شود. اين شهرستان با مساحتي برابر 8/35927کيلومتر مربع وسيع‌ترين شهرستان استان است. اين شهرستان در حال حاضر شامل سه بخش مرکزي،انارک و خور و بيابانک و چهار نقطه شهري به نام نايين، خور، جندق و انارک و هشت دهستان شامل کوهستان به مرکزيت روستاي بلان، بهارستان به مرکزيت روستاي کجان، بافران به مرکزيت روستاي بافران، لاي سياه به مرکزيت روستاي هماباد، چوپانان به مرکزيت روستاي چوپانان، نخلستان به مرکزيت روستاي مهرجان، بيابانک به مرکزيت روستاي فرخي و جندق به مرکزيت شهر جندق است. خور و انارک دو بخش از شهرستان نايين هستند.
وجه تسميه
درباره نام نايين سخنان بسيار گفته‌اند که همگي سست و بي‌اساس‌اند. از جمله اين که گفته‌اند نام نايين از گياهي باتلاقي به نام «ني» برگرفته شده، يا يهودياني که از اورشليم به مشرق زمين کوچانده شدند، اين شهر را به ياد موطن خويش بنا کرده و بدين نام خوانده‌اند و... وليکن آنچه مسلم است عناويني چون «شهر مساجد»، «قصبه طيبه»، «مدينه العرفا» و... که براي نايين برشمرده شده نشان دهنده اهميت اين شهر در دوره‌هاي مختلف تاريخ بوده است.

آب و هوا

    شهرستان نايين داراي آب و هوايي کويري است و اختلاف درجه حرارت شب و روز در فصول سال کاملاً محسوس است و بارش آن بسيار کم و تابستان‌ها طولاني و بدون باران است. انارک از بخش‌هاي شهرستان نايين، داراي آب و هوايي گرم و خشک است آب و هواي بخش خور و بيابانک به مرکزيت خور کاملاَ خشک و معتدل، متمايل به گرم است. روستاي نيستانک از روستاي مهم منطفه در کنار جاده نايين – اردستان و بر سر راه ترانزيت تهران – بندرعباس واقع شده است. اين روستا در موقعيت بسيار مناسب ارتباطي قرار دارد و جزء اقليم بياباني سرد و يا معتدل است و در تابستان‌ها با کمبود شديد آب روبرو است.
    رودها: منطقه به دليل شرايط خاص اقليمي از داشتن رودخانه و چشمه بي بهره بوده و فقط يک رودخانه فصلي کم اهميت از حدود 5 کيلومتري شمال خور مي‌گذرد.
    کوه‌هاي مهم: کوه قابل توجهي در اين شهرستان به چشم نمي‌خورد. در بخش انارک تنها کوه نسبتا مرتفع، کوه دره انجيل است که 2438 متر ارتفاع دارد. کوه منفرد عزيز آباد نيز در 5 کيلومتري شمال شرقي روستاي نيستانک نيز رشته کوه‌هايي به نام چهار گنبد واقع است.
    غارها: در انارک غارهاي متعدد وجود که بيشتر آن‌ها ناشناخته مانده فقط غار ميله در نزديک «چاه خربزه» شناخته شده است. در نزديک چشمه آب قديمي انارک نيز غاري وجود دارد که درب آن بسته است. اي بسا که اگر آن را بگشايند ناشناخته‌هايي از آن شهر براي باستان شناسان آشکار گردد.
    دشت و کوير:كوير مابين نايين، طبس بخش عمده شهرستان نايين سرزميني کويري است که يکي از زيباترين جاذبه‌هاي طبيعي اين شهرستان محسوب مي‌شود. در جاي جاي کوير تپه‌هاي بزرگي از ريگ پديد آمده که هر يک به نامي شهرت دارد. از اين جمله آن‌ها ريگ جن يکي از زيباترين و در عين حال خطرناک‌ترين مناطق کوير است. همچنين صحنه‌هاي زيبا و افسون‌گر سراب از جلوه‌هاي بديعي است که تنها در اين مناطق کويري مي‌توان يافت. شب‌هاي كوير و نيز غروب كوير نيز زيبايي‌هاي منحصر به خود دارد.
    بيشه وجنگل‌ها: در منطقه کويري نايين جنگل و بيشه به مفهومي که شناخته مي‌شود موجود نيست. اما در اين سرزمين جنگل‌هايي هست که تنها به اين منطقه اختصاص دارند. جنگل تاق و جنگل گز. جنگل‌هايي با زيبايي منحصر به فرد. همچنين در خور مناطق پيرامون آن نخلستان‌هاي خيال‌انگيز جلوه‌اي کمتر از زيباترين بيشه‌ها و جنگل‌ها ندارد.

جغرافيای اقتصادی

کشاورزي و دامداري: اقتصاد نايين از دورترين روزگار بر کشاورزي و صنايع دستي متکي بوده است. اما از آنجا که نايين شهري گرم و خشک است، با کمبود آب روبروست و همان مقدار آب هم فوق‌العاده شور است، از اين‌رو کشاورزان ناچار به مبادرت به کاشت درختاني کرده‌اند که به آب کمتري نياز داشته باشد. به همين خاطر بيشتر باغ‌هاي نايين را درختان انار و پسته تشکيل مي‌دهد و دامپروري نيز در حد تأمين احتياجات روزمره مردم رايج است. همچنين در اين منطقه، گوسفند بيش‌تر از ساير دام‌ها پرورش مي‌يابد.

معادن: در سطح شهرستان، به ویژه در شهر انارک معادن قدیمی کهنی وجود دارد که بسیاری از آن‌ها معادنی باستانی هستند. این معادن به نام معدن شدادی (منسوب به شداد پادشاه مستبد اساطیری و باستانی) مشهورند. این معادن در زمان باستان گشوده شده و مورد بهره برداری قرار گرفته و رها شده اند که مهمترین مشخصه آنها حالت مورب این معادن است که با شیبی 45 درجه‌ای از سطح زمین به طرف عمق حفر شده‌اند. در روزگار باستان از این معادن نقره استخراج می‌کرده‌اند که هنوز هم کوره‌های ذوب و نیز سر باره‌های آن‌ها باقی است. از جمله معادن جدید، معادن طالمسی و سرب نخلک از معروف‌ترین و مهم‌ترین معادن شهرستان نایین‌اند که در زمینه استحصال مس و طلا و سرب فعالیت دارند.
عبا بافی: از صنایع رایج و معتبر نایین عبا بافی است. عبا بافان، محصول خود را از کرک و پشم شتر در رنگ‌های زرد، مشکی، سرخ و خرمایی می‌بافند. مهم‌ترین مرکز عبابافان نایین در محمدیه قرار دارد. کارگاه‌های این عبابافان و نیز نحوه کار آن‌ها یکی از جاذبه‌های تماشایی این منطقه محسوب می‌شود.
قالی بافی: قالی و قالی‌بافی با نام نایین پیوند خورده و قالی بافی از مشاغل اساسی مردم نایین به شمار می‌رود. در انارک قالی و قالیچه‌هایی با طرح نایین و نقشه‌های افشان و ترنجی و بته‌ای بافته می‌شود. در خور نیز صنایع دستی قدمتی دیرینه دارد. قالی‌های خور و بیابانک دارای طرح نایین و نقش‌های ترنج ولچک – افشان- لیلی و مجنون است که در سراسر کشور شهرت فراوان دارد.

جاذبههای تاریخی و معماری

1- مساجد
ع

مساجد جامع نایین: یکی از مهم‌ترین آثار تاریخی نایین به مسجد جامع علویان مشهور است.مسجد جامع نايينمنبر و گچ‌بري‌هاي مسجد جامع نايين ساختمان اصلی مسجد متعلق به قرن چهارم ه.ق و بسیار مشابه مسجد تاریخانه دامغان می‌باشد. در محراب مسجد گچ‌بری‌های زیبا و شگفت‌انگیزی وجود دارد که هرگز نمی‌توان از آن چشم و دل برگرفت. همچنین در این مسجد ستون‌های متعددی با نقش و شکل‌های تزيینی گوناگون و متنوع هزار تويی خیال‌انگیز آفریده‌اند. زیرزمین و سرداب مسجد از جمله شگفتی‌های مسجد است. بالای سر در مسجد مناره زیبا و رعنایی سر به آسمان کشیده شده است. این مناره با قاعده هشت ضلعی و پایه مدور مربوطه به قرن هفتم و هشتم ه.ق است. کنار مسجد گنبد مقبره‌ای مربوط به دوره سلجوقیان قرار گرفته که ترتیب سر در و مناره بلند و زیبای آن را تکمیل می‌کند. منبر و در چوبی منبت کاری مسجد از جمله زیباترین آثاری است که در نایین می‌توان دید.
مسجد بابا عبدالله: این مسجد در محله سرای‌نو، درست در جنب بازار تاریخی نایین قرار دارد. مسجد باباعبدالله در سال 700 ه.ق مقارن با سلطنت غازان‌خان مغول ساخته شده است. این بنا دارای گنبد خانه‌ای عظیم و مرتفع است که در انتهای جبهه قبله قرار گرفته و مقابر زیادی در آن وجود دارد که گویا از افراد متشخص دوران ایلیخانیان هستند. مسجد در کنار این گنبد بنا شده است. این بنا به صورت دو ایوانی و دارای رواق‌های متعدد و زیرزمینی وسیع است زیر زمین از روزنه‌هایی که با سنگ مرمر شفاف و نازک پوشیده شده‌اند، نور می‌گیرد.
مسجد جامع قديمان: این مسجد اولین مسجد جامع نایین بوده است و در محله كلوان قرار دارد.
مسجد خواجه خضر: این مسجد در انتهای بازار نایین و در محله نوآباد، قرار دارد. مردم نایین آن را مسجد خواجه می‌گویند. ورودی مسجد خواجه کاملا در جلو راسته بازار واقع شده است. شبستان و مهتابی بسیار زیبای مسجد، از قسمت‌های دیدنی آن است.
مسجد شیخ مغربی: این مسجد در بازار نایین قرار گرفته، بانی آن عارف و زاهد مشهور نایین (شیخ مغربی) است که در گنبد خانه مسجد مدفون است.
مسجد سر کوچه محمدیه: مسجد سر کوچه با قدمتی بسیار زیاد یکی از مساجد اولیه ایران محسوب می‌شود. پلان این مسجد مستطیل شکل است با گنبدی در وسط و در قسمت فوقانی بنا، کتیبه‌های کوفی به رنگ لاجوردی که آیاتی از قرآن مجید بر آن نقش زده‌اند. این مسجد در نخستین سده‌های ه.ق احداث شده است.
مسجد جامع محمدیه: مسجد جامعه محمدیه در شمال نایین در اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم ه.ق ساخته شده است. بنای مسجد به صورتی دو ایوانی است که از اجزاء مختلفی نظیر صحن، رواق‌های متعدد محراب با تزیینات جزئی شبستان سرداب، مهتابی، وضوخانه و پایاب قنات (که هنوز فعال است) تشکیل شده است. محراب مسجد و طاق‌های دو طرف شبستان، شباهت کاملی با مسجد جامع نایین دارد. در این مسجد همچنین دارای منبر بسیار زیبا و نفیسی است.
مسجد جامع روستاي بافران: ساخت این بنا مربوط به قرون اولیه ه.ق است این مسجد به صورت دو ایوانی، با یک مناره و از خشت ساخته شده است که در واقع اهمیت آن نیز به همین خاطر است. این مسجد شامل شبستان، زیر زمین، صحن و حیاط و... است. مناره این مسجد مربوط به دوره سلجوقی است.

2- خانه‌های تاریخی

خانه پیرنیا: این خانه مقابل مسجد جامع نایین قرار گرفته و یکی از یادگارهای ارزشمند دوره صفویه است. نخست سیدی از اهالی زواره به عنوان نماینده شاهان صفوی در این خانه حضور داشته و به رفع و رجوع امور شهر نایین می‌پرداخته. بعدها این خانه به خاندان پیرنیا رسیده است. گچ‌بری‌ها و نقاشی‌های ایوان شاه‌نشین و کرسی و اطاقک فوقانی چشم‌نواز و خیره‌کننده است. در این گچ‌بری‌ها تزیینات متنوع معماری چون رسمی‌بندی، کاربندی، یزدی‌بندی و... است. یکی از محققین خارجی معتقد است اولین دوره صفویه دراین خانه کار شده است کنار نقاشی روی دیوار اشعار زیبایی نیز نقش بسته است در قسمت ایوان شاه‌نشین تصاویر زیبایی از هفت پیکر نظامی بر دیوارها نقاشی شده است. فضای اصیل مساکن سنتی موجود در خانه عبارتند از: ورودی، هشتی، غلام گردش، ایوان شاه‌نشین، اطاق نشیمن پاکرسی، دلان، بخش تابستان‌نشین و زمستان نشین. این خانه در سال 1373 به موزه مردم شناسی کویر نایین تبدیل گشت و اداره میراث فرهنگی نایین در این خانه مستقر است.
خانه تاریخی فاطمی: این خانه درست در میان بافت قدیم، در کنار بازار و بنای تاریخی نارین قلعه قرار دارد. این خانه مربوط به دوره قاجار و متعلق به خاندان فاطمی است. خانه فاطمی‌ها دارای بخش های اندرونی، بیرونی، حیاط خلوت، تالار ارسی و گوشواره با تزیینات گچ‌بری، نقاشی معرق‌کاری و نیز درهای زیبایی مشبک کاری است.

3- کاروانسراها

کاروانسرای بلاباد: این کاروانسرا در روستای بلاباد، در کنار جاده اصفهان نایین قرار گرفته و از جمله کاروانسراهای دوران صفویه است. کاروانسرای بلاباد با مصالح سنگ و خشت پخته دارای طراحی همانند کاروانسراهای این عهد است، با شاهنشینان مصفا که بر چشمانداز زیبای روستای بلاباد و باغهای آن گشوده شده است. این کاروانسرا رو به ویرانی بود که با همت سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان اصفهان بازسازی و مرمت شده است. در شهرستان نایین کاروانسرای نو گنبد و مشجری نیز از دوران صفویه باقی ماندهاند.
کاروانسرای نیستانک: این بنا از آثار با شکوه و نفیس عهد قاجار است که متناسب با شرایط اقلیمی منطقه و طبیعت کویری آن ساخته شده است. بنای کاروانسرا مستطیلی است به طول 67 و 64 متر که به دست یک تاجر یزدی به نام کلاهدوز بنا گردیده است. حیاط کاروانسرا از داخل یک هشت ضلعی است. در هر ضلع آن پنج صفه قرار دارد که از سطح زمین بلندترند. صفههای میانی دارای سقف هلالی بسیار زیبا هستند و هر صفه به اتاقکی مربوط است که دارای بخاری دیواری است. حیاط کاروانسرا شاهنشینهایی دارد که برای سکونت افراد خاص و متمول مورد استفاده قرار میگرفته است. این کاروانسرا دارای گنبدی زیبا میباشد که بادگیری در سمت آن قرار دارد. روی پشت بام سقف هایی هلالی زیبا در حدود 51 گنبد کوچک و متقارن و یک گنبد بزرگ قرار دارند و حفره‌های منظمی در کنار هم برای تهویه هوا و بیرون راندن دود آتش بخاری‌های دیواری تعبیه شده است. دور تا دور صفه‌ها و پشت آن‌ها دالان‌های به هم پیوسته برای نگهداری ستوران وجود داشته است.

4- بازارها

بازار نایین: بازار نایین به صورت خط مستقیم به طول 340 متر از دروازه چهل دختران شروع شده و به مسجد خواجه خضر منتهی می‌شود. این بازار مسقف است و نوع معماری آن به گونه‌ای است که با کوچه‌های فرعی و اصلی به حسینیه‌ها و مراکز محلات مربوط می‌شود. این بازار دارای چهار سوق است. دکان‌های این بازار با طرح‌هایی متنوع و متفاوت ماندن در بازار را تحمل پذیرتر کرده و از یکنواختی و دور نگه داشته است. این بازار در حال حاضر به علت انتقال مغازه‌های آن تا چند سال پیش فعال بودند و بازار شلوغ و پر رونق بود. چند اثر مهم و تاریخی شهر نایین چون مسجد شیخ مغربی، مسجد خواجه و حسینیه چهل‌دختران در این بازار واقع شده‌اند. بازار ناییین از جمله بازارهایی است که در دوران‌های مختلف توسعه یافته است. و در دوره ایلخانان بیش از هر زمان دیگر توسعه یافت. ورودی بازار یکی از مهم‌ترین دروازه‌ها شهر محسوب می‌شده است. این مجموعه دارای دو کاروانسرا نیز هست. سقف این بازار گنبدی و طاقی ضربی است که نورگیرهایی دایره ای شکل در وسط طاق‌های آن پیش‌بینی شده است.
باغ مصلای نایین: مصلای شهر نایین، باغی وسیع و زیبا ست که تا چند سال پیش تفرجگاه مردم نایین بوده است دیوارهای آجری آن بلند و کنگره‌ای است. چهار برج به طور قرینه در چهار گوشه آن قرار دارد. درب اصلی باغ در سمت شمال شرقی، رو به امازاده سلطان سید علی باز می‌شود. در محل ورود به حیاط یک هشت ضلعی ورودی آن هشتی، بالا خانه‌ای است هست که محل کتابخانه مرحوم معاضد السلطنه پیرنیا بوده است. وسط باغ بقعه‌ای هشت ضلعی هست که دو سه پله از سطح زمین بلندتر است. این ساختمان به صورت چهار ایوانی است و بر فراز آن گنبدی بلند و زیبا هست که با کاشی فیروزهای رنگ پوشیده شده است. زیر گنبد مرحوم حاج عبدالوهاب و حاج محمد حسن کوزه کنانی به خاک سپرده شده‌اند. حاج عبد الوهاب، عارف شهیر و جد اعلای خاندان پیرنیاست. ساختمان بقعه مربوط به عهد قاجار است. یه فاصله کمی از ورودی، سنگ مرمر نفیسی نصب شده که تاریخ آن مربوط به سال 935ه.ق است. این سنگ متعلق به مزار سید علی بن احمد نور بخش (بزرگ سلسله نور بخشیه) معاصر شاه طهماسب صفوی است. در یکی از اضلاع باغ آب انباری ساخته شده که دارای دو راه پله است. یکی از این راه پله‌ها در بیرون باغ و افع شده است این آب انبار دارای دو باد گیر بلند و زیبا نیز می‌باشد.

5- امامزاده‌ها
 

امامزاده سلطان سید علی(ع): این امامزاده فرزنده امام موسی کاظم(ع) است. بنای بقعه آن در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم ه.ق ساخته شده است. بانی آن میر جلال الدین احمد بوده که جلوی در شرقی حرم امامزاده دفن شده است. میرجلا الدین از برزگان نایین دفن شده‌اند مردم نایین به امازاده اعتقادی کامل دارند از این رو تا چند سال پیش اموات خود را در صحن حرم دفن می‌کردند. بالای حرم، گنبدی بزرگ و زیبا، با کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ وجود دارد. کنار امامزاده زایر سرایی هست که زايران امامزاده در آن ساکن می‌شوند. بنای زائر‌سرا نیز از جمله آثار ارزشمند امامزاده به شمار می‌آید.

امامزاده سلطان موصله: از دیگر امامزاده‌های نایین که دارای بنای تاریخی هستند، ساختمان امامزاده سلطان موصله مربوط به قرن هشتم یا نهم ه.ق است.

 شهر نایین دارای چندین امامزاده ديگر به شرح زیر است: امامزاده ابو محمد، امامزاده جنید، امامزاده عبدالله، امامزاده ابراهیم، امامزاده پیرمردان، امامزاده فاطمه نساء و...

6- قلعه‌ها

نارین قلعه: از مهم‌ترین و قدیمی‌ترین بناهای شهر نایین، قلعه‌ای است به نام «نارین قلعه» یا «نارنج قلعه». این قلعه بنا بر نوع مصالح و سبک بنا، مربوط به دوران پارت‌ها یا ساسانیان است. که از آن به عنوان دژ یا کهن دژ شهر استفاده می‌شده است. به ویژه آن که این بنا درست درمیان بافت تاریخی نایین قرار گرفته است. درباره کارکرد قلعه اطلاع صحیحی در دست نیست. اما گمان می‌رود این قلعه، همراه با فضای اطراف، مرکز اداری و نظامی شهر بوده باشد. متأسفانه امروزه از این بنا چیزی جز چند دیوار خشتی و بقایای یک قلعه عظیم باقی نمانده است.

قلعه عاشوراگاه (آشورگاه): این قلعه از معروف‌ترین بناهای نایین است که بالای کوهی مشرف بر محله زیبای محمدیه قرار گرفته است. عاشوراگاه تقریبا از تمام نقاط محمدیه و از جاده نایین به انارک دیده می‌شود. چنانچه به محض ورود به محمدیه نخستین بنایی که به چشم می‌خورد قلعه عاشوراگاه است. بنابر موقعیت سوق الجیشی این قلعه احتمالا از آن به عنوان دژی دفاعی استفاده می‌شده است. راهزنان فرهنگ، بارها به این قلعه دستبرد زده و اشیاء عتیقه فراوانی از آن به یغما برده‌اند، از این رو در قلعه فعلا بسته است. با این همه، شکوه این قلعه چندان است که تماشای آن از جای جای محله محمدیه روح را بر می‌انگیزد.
قلعه یا برزو – نیستانک: اندکی دورتر از کاروانسرای مشهور نیستانک در مدخل روستا دژی کوچک اما بسیار مستحکم قرار دارد که یکی از دلایل ادعای مردمان مبنی بر تعلق این روستا به برزو نیبره رستم دستان است. این قلعه دارای پی و دیوارهای بسیار قطوری است چندان که نیمی از حجم آن پی‌ها و دیوارها تشکیل می‌دهند. این دژ از بیرون یک مکعب مستطیل عظیم و از درون یک هشت ضلعی کوچک و مدور است. بنای دژ در سه طبقه ساخته شده که طبقه اول آن یک هشتی با سه اتاقک و یک راهرو کوتاه با یک دیوار سنگی است. طبقات دوم و سوم فضای گسترده‌تری هستند که با پله‌های تو در تو به هشتی راه می‌یابند. دژ علاوه بر ورودی کوتاه و در سنگی عظیم، دارای راهی مخفی است که خروج آن گم شده است یا فعلا نا معلوم است.
آتشکده سپرو: بقایای این آتشکده چند سال قبل برفراز شیرکوه در روستای سپرو در 30 کیلومتری شمال غربی شهر نایین کشف شده ولی هنوز اطلاعات زیادی از آن منتشر نشده است.

از دیگر قلعه‌های موجود در نایین می توان قلعه رستم روستاي بافران و قلعه شهداد مربوط به دوره سلجوقی و قلعه روستاي مزرعه‌امام را یاد کرد. همچنین قلعه گبرها و قلعه ملک احمد در خور قابل ذکرند که قلعه گبرها از دوره قبل از اسلام است و با خشت و گل بنا شده است.

7-  آب انبارها
 

مردم شهرستان نایین همچون بسیاری از مناطق مرکزی ایران به لحاظ شرایط اقلیمی و موقعیت کویری، آب مورد نياز خود را از آب انبارها تأمین می‌کنند. زیرا آب قنات‌های این مناطق شور و غیر قابل استفاده است از این رو مردم این نواحی از دورترین زمان‌ها با اندیشه و ابتکار خویش طبیعت ناسازگار را به مراد خود رام کرده‌اند که آب انبار یکی از آن‌هاست. آب انبارها از نظر عناصر و اجزاء ساختمان شباهت بسیاری با هم دارند. همه آن‌ها دارای یک منبع یا مخزن آب هستند، با سقفی گنبدی شکل که دو بادگیر هوای مخزن را تهویه و آب را خنک نگاه می‌دارند. در مناطق کویری از جمله شهرستان نایین هر محله دارای یک آب انبار بوده که تا چند سال پیش هم مورد استفاده قرار می‌گرفتند. معروف‌ترین آب انبارهاي نایین عبارتند از:
آب انبار معصوم خانی: این آب انبار در محله چهل دختران و به روی آب انبار خان (دوقلو) مربوط به دوران بعد از صفویه قرار گرفته است. هر دو این آب انبارها در نزدیکی نارین قلعه واقع شده‌اند که یکی (آب انبار دوقلو) در زمینی پست در مجاورت قلعه و دیگری (معصوم خانی) بر سر راه اصلی و درست روبه‌روی نارین قلعه قرار دارند.

8- حمام‌های تاریخی
 

از حمام‌های تاریخی موجود در شهرستان نایین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

1- حمام قدیمی نوآباد.

2- حمام قدیمی پنجاهه مربوط به دوران صفویه به بعد.
3- حمام قدیمی کلوان مربوط به دوران صفویه به بعد.

4- حمام امام رضا(ع) محله كوي سنگ.

9- حسینیه‌های تاریخی

در شهر نایین بسياری از بناها به تناسب محله‌های هفت گانه شهر متعدد و یا هفت فقره‌اند. از جمله در شهر نایین هفت حسینیه بیرونی و مسقف هست که بیش‌تر آن‌ها از نظر ساختار شباهت زبادی دارند. این حسینیه اغلب دارای یک صفه بزرگ (شاه نشین) و صفه‌های کوچک‌تری دور تا دور محوطه حسینیه‌اند و صفه معمولا دو طبقه‌اند. طبقات بالا که غرفه نامیده می‌شوند؛ مخصوص بانون است. گنبد حسینیه های مسقف بیشتر بر مربع منظمی قرار دارد که در قسمت کاسه گنبد به 8 ضلعی و در بالا به 16 ضلعی تقسیم می‌شود. مصالح این حسینیه ها اغلب آجر است و قدمتی در حدود 70 تا 100 سال دارند. در نایین حسینیه‌ها را میدان نیز می‌نامند زیرا در قدیم غیر از عزاداری، محلی برای تبادل نظر افراد محله و تصمیم‌گیری‌های عمومی نیز بوده است. مهم‌ترین حسینیه‌های نایین عبارتند از:

حسنيه نوآباد، حسینیه پنجاهه، حسینیه چهل دختران، حسینیه سرای‌نو، حسینیه کلوان، حسینیه باب‌المسجد، حسینیه كوي سنگ (گودالو).

10- یخچال‌های قدیمی

 در شهرستان نایین و حتی در پاره‌ای مناطق غیر مسکونی، یخچال‌های قدیمی یکی از مناظری است که با مخروطی خود، چشم را نوازش می‌دهند. از مهم‌ترین و زيباترين یخچال‌های شهرستان نایین، یخچال واقع در محله كلوان نايين است. يخچالي نيز در محمدیه، پشت کوهی که قلعه عاشورگاه بر فراز آن است وجود دارد. این یخچال با کوه «کلیزه» در دور دست بیابان هماهنگی شگفتی ایجاد کرده است. همچنین یخچال روستاي بافران و یخچال دو قلوی خور که متعلق به دوران صفویه است و نیز یخچال مهرجان جزو یخچال‌های جذاب منطقه‌اند.

11- بافت شهری
 

بافت نايين: يکی از زیباترین جاذبه‌های شهرستان نایین بافت شهری یا روستایی مناطق مسکونی آن است. این بافت ترکیب چشم نوازی از خط و منحنی‌ها است. دیوارها پشت بام‌های گنبدی پیچ در پیچ. چنانچه در کوچه پس کوچه‌های نایین در خاطراتی گنگ و دور مانده غوطه ور می‌شویم و احساسی مبهم و ناشناخته گام‌هایمان را کند می‌کند تا صدای کسی را درون خیال و خاطره‌های خود بشنویم و از کوچه‌های نایین دل نمی‌کنیم.
بافت محله محمدیه چشم انداز خاطره‌های دیروز: محله محمدیه از جذاب‌ترین مناطق بخش مرکزی نایین است. این محله به موقعیت و نمای زیبا مورد توجه گردشگران است. در مرکز این محله تپه‌ای قرار گرفته که بر بالای آن قلعه زیبای آشورگاه ساخته شده است. در پایان تپه کارگاه عبا بافی در دل زمین کنده شده‌اند و مرد سالخورده در این کارگاه به بافت عبا مشغولند. مردم محل این کارگاه را «سرداب» می‌نامند. محله محمدیه دارای سبط‌های متعدد و گذرها و گنبدهای زیبا و بناهای تاریخی بسیار است.

جاذبه‌های فرهنگی – هنری

عبا بافی: از صنایع رایج و معتبر نایین عبا بافی است. عبا بافان، محصول خود را از کرک و پشم شتر در رنگ‌های زرد، مشکی، سرخ و خرمایی می‌بافند. مهم‌ترین مرکز عبابافان نایین در محمدیه قرار دارد. کارگاه‌های این عبابافان و نیز نحوه کار آن‌ها یکی از جاذبه‌های تماشایی این منطقه محسوب می‌شود.
قالی بافی: قالی و قالی‌بافی با نام نایین پیوند خورده و قالی بافی از مشاغل اساسی مردم نایین به شمار می‌رود. در انارک قالی و قالیچه‌هایی با طرح نایین و نقشه‌های افشان و ترنجی و بته‌ای بافته می‌شود. در خور نیز صنایع دستی قدمتی دیرینه دارد. قالی‌های خور و بیابانک دارای طرح نایین و نقش‌های ترنج ولچک – افشان- لیلی و مجنون است که در سراسر کشور شهرت فراوان دارد.
کاشی‌سازی و سفالگری: کاشی سازی و کاشی کاری از هنرهای دستی نایین است که سابقه‌ای دیرینه دارد. به طوری که تا حدود 50 سال پیش کاشی‌های تولید نایین به بیش‌تر شهرهای بزرگ ایران صادر می‌شد. همچنین شال نایین نیز از هنرهای زیبا این خطه بوده است که اینک از میان رفته است.
موزه: خانه پیرنیا در اسفند ماه1373 به موزه مردم شناسی کویر نایین تبدیل گشت. در این موزه اشیاء وسایل و لوازم و به طور کلی عناصر فرهنگی مردم کویر اعم از پوشاک، ظروف فلزی و چوبی، صنایع دستی، کارگاه‌های مختلف عبا بافی، گلیم‌بافی، آهنگری سنتی، سفالگری، قالی‌بافی و آداب و رسوم و اعتقادات مردم با اشیاء موجود، ترکیب فرهنگی مردم کویر برای بازدیدکنندگان به نمایش گذاشته می‌شود. در این موزه چاپخانه سنتی بسیار زیبایی نیز از گردشگری پذیرایی کرده و فروشگاه کتاب میراث فرهنگی کتاب در زمینه‌های مختلف فرهنگی عرضه می‌نماید.

چشمهها و سدها

چشمه بازیاب: در مسیر مهرجان به چوپانان اندکی دورتر از از جاده اصلی، منطقه بازیاب در دامنه کوهی بلند قرار گرفته است که در آن چشمه‌ای آبی بسیار گوارا قرار دارد. آب این چشمه در میان منطقه کویری خود از شگفتیهاست؛ ولیکن گوارایی آن به معجزه می‌ماند. بر دیواره کوه نیز حفره‌هایی بسیار صعب العبور هست که ظاهرا در قدیم انبار و محل نگاهداری اشیاء و کالاهای خاص بوده است.

مبانی مردم شناسی

دین و مذهب، نژاد، قومیت
مردم نایین مسلمان و شیعه اثنی عشری هستند. مردم این شهر همیشه به دین و مذهب خویش سخت پایبند بوده‌اند؛ از این رو نایین را با القاب و عناویین مختلفی مانند قصبه طیبه، دارالعرفان و مدینه العرفا یاد کرده‌اند. در این شهرستان مردم جندق و برخی روستاهای ناحیه خور وبیابانک «شیخی» هستند که تنها در مواردی اندک از اصول فقهی با سایر پیروان شیعه اختلاف دارند و گرنه از هر لحاظ معتقد و پایبند به اصول مذهب تشیع‌اند.
زبان و گویش محلی:

مردم نایین به زبانی سخن می‌گویند که باز مانده زبان ایران باستان و (پهلوی) است. گویش مردم انارک همانند گویش نایینی است اما گویش و زبان مردم خور، گویشی کهن‌تر است که برخی لغات عهد هخامنشینی و اوستایی در آن دیده می‌شود. شاید انیت این این منطقه در دل کویر باعث شده که از حملات یاغیان تاریخ در امان بماند و لهجه خوری کمتر دستخوش تغییر تحول قرار گردد.
لباس‌ها و پوشش‌ها و آرایه‌های محلی: پوشاک، لباس مردم نایین نیز همچون سایر شهر هاست. اما برخی روستاها به ویژه مناطق شرقی نایین کشاورزان لباس سنتی قدیم بر تن می‌کنند. این پوشاک شامل پیراهن ساده سفید، بدون یقه و شلوار مشکی و ساده است.
غذاهای بومی، میوه‌ها، شیرینی‌ها و ترشی و تنقلات محلی:

در منطقه نایین غذاهای بومی چون آش جو و نیز تولیدات محلی چون نان محلی و... وجود دارد. سوغات نایین نیز در درجه اول صنایع دستی آن از جمله عبا، فرش  و... سپس غذاهاي بومي است.

مشاهير

مشاهیر نایین

نایین در منطقه‌ای بیایانی و کویری واقع شده است. بطوری که خشکسالی‌های ادواری و خشونت‌های آب و هوا و شرایط بسیار نامناسب جغرافیایی در طول قرن‌ها، تاثیر لازم را بر چهره اين شهر گذاشته است. نایین هیچگاه چشمه‌های جوشان و کوه های سر به فلک کشیده نداشته است. همچنان که هرگز باران‌های طولانی و به موقع کام خشک زمین شوره زارش را تر نکرده است. اما در گذر زمان، نایینی‌هایی سخت کوش و پر تلاش با اتکاء به لططف بی دریغ الهی و برخورداری از اراده‌ای پولادین «.. به دنیایی مادی ورفاه دنیوی پشت نموده و با تحمل درد و رنج و سختی و پایداری در مقابل مشکلات و نابسامانی‌ها و گذر از خارها جانگزا به قله معرفت دست یافته و تشنگان دانش را به بوستان فضلیت نوید داده و مشتاقان حکمت را به بزم خویش فراخوانده‌اند...» فرمانی که مرحوم بلاغی در کتاب تاریخ نایین آورده و مربوط به سال 700 هجری است بیانگر آمادگی نایین برای گسترش تشیع است. این فرمان مشخص می‌کند شخصی که در این برای خطاب مسجد جامع نایین اعزام شده از سادات شیعه بوده است. بهر حال، نایین با این سابقه دینی و فرهنگی وعلمی از دیر باز فرهیختگان واندیشمندانی داشته که برخی از آنان در زمره نام آوران علم و ادب و عرفان و شعر و خوشنویسی و طب و سایر رشته‌های هنر و فرهنگ اسلامی کشورمان به حساب می‌آمده‌اند. به یغین معرفی کامل این بزرگان معرف خود سايتي جداگانه می‌طلبد. بنابراین در این بخش با معرفی اجمالی برخی از این بزرگان یادشان را گرامی می‌داریم. توضیح این نکته را نیز ضروری می‌داند که اسامي این بزرگان به ترتیب حروف الفبا آمده و سعی بر این بوده است که حتی الامکان بزرگان رشته‌های مختلف و مربوط به زمان‌های گوناگون (هر چند مختصر) مورد معرفی قرار گیرند.
1- امامی: میرزا حسین آقا. (تولد 1295 شمسی، وفات 1351 شمسی)
2- بقائی نایینی: میرزا باقر خان ادیب (تولد ؟، وفات1302)
3- بقائی نایینی: جلال (تولد 1288 شمسی، وفات 1376 شمسی)
4- بقائی: میرزا محمد خان (غوغا) (تولد 1260 شمسی، وفات؟)
5- بلاغی: سید حسن (مجتهد نایینی) (تولد ؟، وفات 1312 شمسی)
6- بلاغی: عبدالحجت (تولد 1280 شمسی)
7- بلاغی: صدر الدین (تولد 1290 قمری، وفات ؟)
8- پیر زاده: حاج محمد علی (تولد 1251 قمری، وفات 1321 قمری)
9- پیر نیا : ابو الحسن خان (معضد السلطنه) (تولد؟، وفات 1318 شمسی)
10- حسن پیرنیا: مشیر الدوله دوم (تولد 1261 هجری، 1252 شمسی - وفات 1354 هجری، 1314 شمسی)
11- پیرنیا: دکتر محمد کریم (تولد 1301 شمسی، وفات 1376 شمسی)
12- پیرنیا: میرزا نصرالله خان مشیر الدوله (تولد ؟، وفات 1325 قمری)
13- جامع نایینی: محمد نقی (محیط) (تولد 1300شمسی، وفات؟)
14- جلالی نایینی: دکتر سید محمد رضا (تولد 1297 شمسی)
15- جلوه: حکیم میرزا ابوالحسن (تولد 1238 هجری قمری، 1314 شمسي)
16- حاج عبدالوهاب نایینی: (جد خاندان پیرنیا) (تولد1118 قمری)
17- حاج محمد حسن کوزه کنانی: (جد خاندان پیرزاده) (تولد 1152 قمری، وفات 1250 قمری)
18- حاج ملا محمد حسن (مرتاض): (تولد 1275 قمری، وفات 1354 قمری)
19- طباطبايی نایینی: حاج میرزا محمد سعید (تولد 1293 هجری 1255 شمسی، وفات 1378 هجری، 1337 قمری)
20- حاج میرزا محمد حسین غروي نایینی: آمیرزای نایینی (تولد 1277 قمری نايين، وفات 1255 قمری نجف اشرف)
21- رحیمی نایینی: دکتر مصطفی (تولد 1304 شمسی)
22- سالک: حاج محمد رضا.
23- صفاء السلطنه نایینی (علیخان): (تولد 1246 هجری قمری، وفات 1318 هجری قمری)
24- صفا ء السلطنه دوم (عباس خان): (تولد 1282 قمری قمری، وفات 1358)
25- طباطبايی نایینی: میرزا رضاخان (تولد 1290 هجری، وفات 1350 هجری، 1310 شمسی)
26- طرب نایینی:
27- عالم نایینی: (حاج میرزا محمد محیط) (تولد 1278 قمری، وفات 1333 قمری)
28- عامری نایینی: علی محمد (تولد 1280 شمسی، وفات 1357 شمسی)
29- دکتر حسین فاطمی :
30- ملا حسن نایینی: (آرندی) (وفات 1270 هجری)
31- ملا محمد حسن (مرتاض): (تولد 1275 هجری، وفات 1354 هجری)
32- محمد علی مصاحبی: (عبرت نایینی) تولد 1258 هجری.
33- میرزا ابوالقاسم نایینی: (سلطان الحکماء) (تولد 1245 هجری قمری، وفات 1322 هجری قمری)
34 – میرزا رفیع الدین طباطبايی (میرزا رفعیا)
35- نوری نایینی: (دکتر محمد سعید) تولد 1321 شمسی.

شاعران نایین
 

مرحوم امامی نایینی شعرای نایین را از اوائل دوران قاجار به ترتیب حروف الفبا ذکر می‌کند. این شعرا عبارتند از:
میرزا ابوالقاسم خان جوهر الشعراء، میرزا باقر خان ادیب، جلال بقايی، میرزا حسین علی تاج الحکماء، ميرزا حسین خان وزیر زاده (طایر)، سید حسن رجا، سید حسن تمر، سید حسن مصطفوی (سرشار)، حسینعلی پیرنیا، میرزا عبدالوهاب خان شجاع السلطان، سید عبدالحجت بلاغی، میرزاخان تلگرافچی، دکتر علی پیرزاده، میرزا علی خان صفاء السلطنه (مشتاقی)، ملا علی فارغ الشعرا، حاج میرزا کوچک، حاج میرزا محمد مجتهد، میرزا سید محمد خان بزرگ، میرزا سید خان مجتوبی عترت، میرزا سید محمدخان نبوی، حاج آقا محمد علی پیرزاده، میرزا محمد علی عبرت، میرزا محمد علی مشعل الشعرا، میرزا محمود امام جمعه، میرزا مصطفی وکیلی، میرزا محمد سعید امامی (متخلص به فردی)، میرزا محمد علی امامی.

آيت الله ناييني
 

اطلاعاتي در دسترس نبوده است.

آیت الله میرزا حسین غروی نایینی
 

از تولد تا اجتهاد
میرزا محمد حسینی نایینی، فرزند حاجی میرزا عبد الرحیم ، شیخ الاسلام نایین در سال 1277 هجری قمری در شهر نایین در استان اصفهان به دنیا آمد. وی پس از فراگیری مقدمات علوم دینی در زادگاهش، در سن 17سالگی جهت ادامه تحصیل به اصفهان رهسپار گردید و در منزل حاج محمد باقر اصفهانی اقامت گزید. در حوزه علمیه اصفهان، دانش‌های مقدماتی را به پایان رسانید و علم اصول را از ابوالعلی کرباسی و فلسفه و کلام را از محضر بزرگانی چون شیخ جهانگیر خان قشقایی، شیخ محمد حسن هزار جریبی و شیخ محمد تقی نجفی اصفهانی و فقه را نزد محمد باقر اصفهانی فرا گرفت. سپس در سال 1303 هجری قمری برای ادامه تحصیل راهی عتبات می‌شود و پس از توقفی کوتاه وارد سامره می‌شود و ازتدریس اساتیدی چون سید مجدد شیرازی، سید اسماعیل صدر سید محمد فشارکی بهره می‌برد و در این حوزه است که مورد توجه ویژه میرزای بزرگ شیرازی واقع می‌شود و در اواخر دوران مرجعیت میرزای بزرگ در کاره‌های مهم به ایشان کمک می‌کند و حتی نگارنده ویژه نامه و بیانیه‌های میرزای بزرگ می‌شود. تا این که پس از مرگ ایشان در سال 1314هجری قمری وارد حوزه کربلا می‌شود و سپس به حوزه نجف مشرف شود از درس آخوند خراسانی سیراب می‌گردد و در اینجا نیز به دلیل توانمندی‌های علمی که داشت طرف مشورت آخوند خراسانی قرار می‌گیرد و یکی از اعضای هیات استفاء ایشان می‌شود. از نظر علمی سر آمد روزگار بوده به گونه‌ای که آقا بزرگ تهرانی از مقام علمی و آگاهی ژرف ایشان بر دانش‌های مختلف سخن می‌راند و به ویژه در زمینه علم و اصول وی را مجدد بشمار می‌آورد. بدین ترتیب نایینی برسکوی بلند استادی در حوزه نجف اشرف قرار می‌گیرد و دیری نپایید که درس تحقیقی و علمی او مورد توجه بسیاری از علما قرار گرفت به نحوی که حوزه درس او جایگاه بلندی برخوردار گردید و پس از حوزه درس آخوند خراسانی مقام اول را بدست آورد. شیوه تدریس ایشان مبتنی بر آگاهی‌های علمی و تحقیقات متکی بر استدلال و برهان بود. چنانچه به رغم آقا بزرگ تهرانی، نایینی دقت نظر و باریک بینی بی‌مانندی داشته است. از ویژگی‌های نایینی، آگاهی از پدیده‌های تاریخی در بررسی و تحلیل مسايل و پدیده‌های علمی، سیاسی، اجتماعی است. وی آگاه به زمان بود و شاید این صفات بود که در او حسن مسئولیت در برابر آینده اسلام و کشور ایجاد کرده و او را وارد فعالیت‌های سیاسی نموده است.

دکتر حسین فاطمی – وزیر امور خارجه ایران
 

دكتر حسين فاطميدکتر حسین فاطمی، روزنامه نویس، سیاستمدار و مبارز پر شور و وطن خواه، اصلالتاً اهل نایین بود. دیار نایین همان شهر و سرزمینی که مردان برجسته و درخشان، رجال دانشمند، سیاستمداران با فضیلت و پاکدامن و بزرگوار تقدیم ایران کرده است. چهره‌های تابناک و خدمتگزارانی نظیر میرزا نصرالله نایین (مشیر الدوله)، میرزا حسین خان مؤتمن الملک و حسن پیرنیا (مشیر الدوله)، آن مرد، نخستین رجل نامدار و سیاستمدار و مدبر و روشن بین عهد ناصری و مظفری بود که علاوه بر ماموریت‌های سیاسی در خارج از ایران، وزیر خارجه اواخر دوره ناصری و اوایل زمان مظفر الدین شاه بود. فرزندان وی که معروف ترینشان میرزا حسین خان (مؤتمن الملک) و میرزا حسن خان مشیر الدوله بودند، اولی در مقام ریاست مجلس شورای ملی در ادوار محتلف تقنینیه و دومی چند بار نخست وزیر زمان مشروطه بود. شهید دکتر حسین فاطمی در ایام جوانی در نایین و اصفهان روزگار می‌گذرانید و درس می‌خواند. گاهی نیز در ابتدای خدمت در دستگاه شهرداری برادرش در شیراز بسر می‌برد. به علت علاقه و دلبستگی خاصی که به تحصیل دانش و فن روزنامه نگاری داشت برای تحصیل در این رشته روانه پاریس شد و پس از سه سال کسب علم با گرفتن عنوان دکترا روانه ایران گردید و به شهر اصفهان شتافت. دکتر حسین فاطمی در همان ایام تحصیل در رشته روزنامه نگاری، مقالات متعددی به روزنامه مبارز مرد امروز (مهمترین و پرفروش‌ترین روزنامه‌های ایران) به مدیریت (شهید محمود مسعود) می‌فرستاد که در همین روزنامه به چاپ می‌رسید و علاقمندانی پیدا کرد. دکتر فاطمی پس از اقامت در شهر اصفهان، شروع به انتشار روزنامه باختر کرد. که صاحب امتیاز آن سیف پور فاطمی برادر او بود. مدتی که از انتشار روزنامه باختر گذشت، محلی در خیابان سعدی تهران اجاره کرد و آن را دفتر روزنامه خود قرار داد. روزنامه باختر با یک کادر هیئت تحریریه و کادر خبرنگاری منظم و باضافه یک سازمان آبرومند در تهران انتشار یافت و همچنان با تیراژ کم سابقه‌ای در محافل سیاسی و اجتماعی و اداری تهران راه یافت. دکتر فاطمی متعاقب انتشار این روزنامه، امتیاز روز نامه معروف (باختر امروز) را گرفت. مرحوم دکتر حسین فاطمی و حسین مکی در محور مبارزات نهضت ملی یا جبهه مشترک قرار داشتند. قلم دکتر فاطمی حقاً خدمتی شایسته و با ارزشی به جنبش مردمی نهضت ملی و روشن شدن افکار عمومی می کرد. دکتر مصدق بارها گفته بود:
(قلم فاطمی از چند سپاه و لشکر هم برای پیشرفت نهضت مؤثرتر و کار سازتر بود.) شهید دکتر فاطمی در ابطال انتخبات قلابی دوره شانزدهم قانون گذاری و شروع مجدد آن فعالانه شرکت داشت و در این طریقت سخت مبارزه می‌کرد. او بنیان گذار سازمان روزنامه‌های طرفدار نهضت ملی ایران بود و اغلب جلسات مدیران و نویسندگان این جراید در خانه اجاره‌ای وی تشکیل می‌گردید.
دکتر فاطمی چه در کار روزنامه نویسی و چه در مبارزات سیاسی، مردی جدی با شور و حرارت و بسیار با شهامت، قاطع بی‌پروا و صریح و با ایمان بود. به هیچ بها و قیمتی از عقاید سیاسی آزادیخواهی و آزاد اندیشی خویش عدول نمی‌کرد و از قدرت‌های فرعونی، فرعون‌های عصر و زمان هراسی به دل راه نمی‌داد.
در سال 1330 وقتی دکتر مصدق بنا به تمایل اکثریت نمایندگان دوره شانزدهم مجلس شورای ملی به نخست وزیری رسید، بلافاصله شروع انتخاب همکاران و اعضای هیئت دولت خود نمود. او از ابتدا در فکر انتخاب معاون سیاسی و اداری خود بود و وقتی یاران وی از جمله حسین مکی و دکتر فاطمی را به عنوان و دستیار اول ایشان به او پیشنهاد کردند، دکتر مصدق از این امر استقبال نمود. مصدق که خود تصمیم داشت در تمام دوران نخست وزیری از دریافت حقوق خوداری نماید و البته این کار را هم کرد به مکی گفت: دکتر فاطمی شایسته‌ترین شخصی است که می‌تواند به عنوان معاون سیاسی با من همکاری نماید ولی شرط آن این است که ایشان در شرایط کنونی از نصف حقوق معاونت بعنوان کمک به بیت المال و صرفه جويی در هزینه‌های نخست وزیری صرف نظر نماید. دکتر فاطمی نه تنها این شرط را مورد قبول قرار داد بلکه گفت حاضرم که از تمام حقوق معاونت هم بگذرم تا افتخار چنین کاری را داشته باشم.
دكتر مصدق و دكتر حسين فاطميدکتر فاطمی پس از معالجه و بازگشت از مسافرت آلمان به وطن، در مهرماه سال 1331 از طرف دکتر مصدق به سمت وزیر امور خارجه ایران برگزيده شد و در همین ماه بود که رسماً قطع روابط با انگلستان از طرف دولت ایران و به وسیله وزیر خارجه اعلام گردید.
وزارت خارجه در هنگام تصدی فاطمی بجنبش و حرکت در آمده از حالت افسردگی و نیمه جانی بیرون شده، سخت فعال و پر جوش وخروش گردید، گويی با بودن این مرد در رأس وزارت خارجه خون تازه‌ای به کالبدش ريخته شد و نفس‌های تازه‌ای می‌کشید، به همین علت باید اذغان نمود که وضع جدیدی که در این وزارتخانه بود هیچ دوره و زمانی سابقه نداشت. بعد از کودتای شوم و ننگین 28 مرداد، دکتر حسین فاطمی ناگزیر برای این که به چنگ ماموران دژخیم کودتاگران نیافتد بطور مخفی میزيست و برای یافتن وی کوشش‌های مأمورین امنیتی و در هر کجا که احتمال یافتن او می رفت یک لحظه متوقف نمی‌شد.
روز شنبه ششم اسفند 1332 سرگرد مولوی با جیپ فرماندار نظامی دکتر فاطمی را دستگیر نمود. مولوی دکتر فاطمی را بدون فوت وقت با همان لباس خانه با کفش سرپائی سوار جیپ کرده پس از وارد کردن ضربه‌ای با اسلحه بر سر او وی را با خود می‌برد و در اداره شهربانی زندانی می‌گرداند ولی قبل از زندانی شدن وزیر خارجه ایران، عده ای از اوباش به تحریک مقامات امنیتی درمدخل شهربانی اسیر مریض را مورد ضرب و شتم قرار می‌دهد که اگر هر آینه خواهر دکتر فاطمی به آنجا نرسیده بود و خود را بر روی برادر نمی‌افکند احتمال داشت در همانجا به وسیله ایادی کثیف حکومت به شهادت برسد. دکتر فاطمی را سپس از شهربانی به زندان لشکر زرهی می‌برند و در آنجا زندانی می‌کنند. فاطمی مدت دو ماه در وضع ناراحت کننده‌ای در حالی که خون استفراغ می‌کرد و بارها تا کام مرگ پیش رفته بود بسر می‌برد.
دادگاه عادی شماره یک دادرسی ارتش پس از ده جلسه رسیدگی و استماع مدافعات دکتر فاطمی و وکلای مدافع در ساعت سه و چهل و پنج دقیقه بعد از ظهر روز یکشنبه هجدهم مهرماه ختم دادرسی را اعلام و دادگاه برای صدور رأی وارد شور شد.
دادگاه پس از بررسی مدافعات متهمین و وکلای مدافع سرانجام ماده استنادی ارتش را علیه متهم مورد تأیید قرار داد و با اتفاق آراء، حسین فاطمی را به اعدام محکوم نمود. ساعت چهار و هفت دقیقه بامداد روز چهارشنبه نوزدهم آبانماه 1333، تیمور بختیار فرماندار نظامی و سر تیپ آزموده دادستان ارتش به زندان رفتند و حکم اعدام دکتر حسین فاطمی در لشکر 2 زرهی به وی ابلاغ گردید.
آزموده گفت اگر وصیتی دارید بفرمایید، شما مکرر می گفتید «من از مرگ ابايی ندارم و مرگ حق است» دکتر فاطمی نگذاشت حرفش تمام شود و پاسخ داد: «آری. آقای آزموده، مرگ حق است و من از مرگ ابايی ندارم آن هم چنین مرگ پر افتخاری، من می‌میرم که نسل جوان ایران از مرگ من عبرتی گرفته و با خون خود از وطنش دفاع کرده و نگذارد جاسوسان اجنبی بر این کشور حکومت نماید، من درهای سفارت انگلیس را بستم غافل از این که تا دربار هست انگلستان سفارت لازم ندارد» هنگامی که او را برای اعدام می‌بردند آزموده از وی خواست اگر خواسته دارد بگويد. گفت: خواسته‌های من، دیدن خانواده، ملاقات دکتر مصدق و صحبتی با افسران می‌باشد . آزموده می گوید، هنوز هم دست از این مرد بر نمی‌داری؟ دکتر فاطمی قبل از اجرای حکم به آزموده می‌گوید: « آقای آزموده، مرگ بر دو قسم است، مرگی در راه شرف و افتخار و من خدای را شکر می‌کنم که در راه مبارزه با فساد شهید می‌شوم، خدای را شکر می‌کنم که با شهادتم در این راه دین خود را به ملت ستمدیده و استعمار زده ایران اداء کرده‌ام و امیدوارم سربازان مجاهد، نهضت همچنان مبارزه را ادامه دهند.»

دكتر فاطمي در آن موقع روحیه‌اش بقدری قوی بود که اگر کسی وارد اتاق می‌شد و از جریان اوضاع اطلاع نداشت هرگز باور نمی‌کرد، این شخص کسی است که چند دقیقه دیگر باید تبر باران شود و وصیتنامه اش را هم نوشته است. هنگام اجرای حکم در حالی که هوا بشدت سرد بود روی همان پیراهنی که بر تن داشت یک پیژامه و کفش سرپايی آماده ایستاد... «... هشت گلوله تیر از دهانه لوله تفنگ‌های چهار مأمور مرگ شلیک شد. دو تیر روی قلب، همان قلبی که بخاطر وطن می‌طپید. و شش تیر دیگر به سینه ...» و به این طریق دکتر فاطمی، آن مرد مبارز راستین و سیاستمدار و روزنامه نگار شجاع مردانه به شهادت رسید و دفتر زندگی پرتلاطمش بسته شد.

موضوع
 

متن

كليه حقوق مادي و معنو