فرمانداری نایین
خانه
کاروانسراهای نایین
كاروانسراها :

نام كاروانسرا تركيبي است از كاروان (كاربان) به معني گروهي مسافر كه گـروهـي سفر مـي كنند. و سراي، به معنـي خـانـه ومكان. هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوي است.

ساده تر از همه چنين مي‌توان گفت كه كاروانسرا ساختماني است كه كاروان را در خود جاي مي‌دهد و بزرگ ترين نوع ساختمانهاي اسلامي است. پلان آن معمولاً مربع يا مستطيل شكل است، با يك ورودي برجسته عظيم و بلند، معمولاً ساده و بدون نقش، با ديوارهايي كه گاهي اوقات بادگيرهايي در انتهاي آن تعبيه شده است. يك دالان با طاق قوسي كه مابين ورودي و حياط داخلي قرار گرفته است، فضاي كافي را براي جا دادن حيوانات باركش فراهم ساخته است. بر روي سكوي برآمده‌اي كه در پيرامون اين حياط قرار گرفته است، طاقگان هايي واقع شده اند كه نماي داخلي را مفصل بندي كرده اند. در پشت آنها حجره هاي كوچكي براي منزل دادن مسافران تعبيه شده است. در كاروانسرا هاي دو طبقه، از حجره‌هاي پاييني براي انبار كردن كالاها و از حجره‌هاي بالايي براي منزل دادن مسافران استفاده مي‌شد.

كاروانسرايي را كه بيشتر براي نگهداري اسب و چهارپايان استفاده مي‌شده است را رباط مي‌گفتند ولي كاروانسرا بيشتر مورد استفاده طبقه اعيان و حكومتي تعلق داشته است نوع سومي نيز وجود داشته كه به آن سابات مي‌گفتند سابات در اصل سايه بان و يا سايه باد بوده است يعني سايه باني در مسير باد، سابات در مسير راه‌ها براي استراحت چند ساعته وكوتاه مدت و بيشتر براي استراخت در روز ساخته مي‌شده و فقط طاق يا ايواني بوده است بدون در و پناهگاه بعضي از ساباتها داراي آب انبار نيز بوده اند و بعضي ديگر فاقد آب انبار بوده و تنها سايه بان بوده است. به‌نظر مي‌رسد كلمه رباط نيز واژه‌اي فارسي باشد و نه عربي ممكن است رباط عرب شده ره بان يا ره پات باشد. راه بان يا ره پات همچم خانه راه است. آذر پات و آذرپاتگان هم از اين ريشه بوده است. چنانچه كلمات عربي رهبان ربان و رهنامج نيز از راه فارسي گرفته شده است. در عربي محلي كلمه كاريان به معني خانه‌هاي سرراهي و موقتي نيز از كاروان گرفته شده است. كاروان امروزه يك كلمه بين المللي است و در بيشتر زبانها وجود دارد در عربي قيروان و كراوان هم گفته مي‌شود.

سرپناه در سفر:

نيـاز انسان بـه سرپـنـاه ومأمـن، نـه تـنها در سراگاه بلكه در سفـر هم از روزگار باستان مـورد تــوجـه بـوده است. درايـران زمين، درگـذشته بسيار دورآثـار ومظاهري از اين گونـه بـناها واستراحتگاه‌هاي بين راه ديــده مـي شـود كـه بسياري از آنـها را مـي تــوان از نظـر شـيـوه ساختماني از شاهكارهاي معماري وهنـري عصر خـود بـه حساب آورد.احـداث كاروانسرا در منطقه سابقه‌اي بسيار طـولانـي داشته وساخت آن در جـاده هـاي كاروانـي بـه منظور استراحت و سرپـنـاه، در ادوار مخـتـلف بـويـژه دوره اســـلامـــي، از اهمـيـت خـاصــي بـرخـوردار بـوده است.

كاروانسرا در دوره اسلامي :

در اين دوره، معماري كاروانسراهـا از ديدگاه سبك وتنوع نقشه‌ها به اوج شكوفائـي رسيده و در مسير شهرها و روستا، ومعابر كوهستاني و نـواحي كويري، كاروانسرا و رباطهاي برونشهـري و در مراكز اقتصادي وراسته بازارها، كاروانسرا و رباطهاي برونشهري با ويژگيهاي متفاوت كار بردي احداث شدند.نمـونـه‌هاي بسيار زيبـا وجالب تـوجه از معماري اين گونه بـناها كه در سرزمين پـهناور إيـران از كرانه‌هاي رود ارس تـا سـواحل خليج فارس بـه يـادگـار مـانـده، مـعـرف ذوق هنـري و مـهارت مـعـمـاران، بنـايـان واستادكاراني است كه در ادوار مختـلف وبا توجه به نيازهاي گونـاگون، باعلاقه فـراوان در طريق تحول، تكامل، زيبـائي و گسترش كاروانسراها به جان كوشيدند.

باتوجه به اين تنوع وزيبائي است كه بسياري از محققان وصاحب نظران هنـرمـعـمـاري، كاروانسراهـاي ايـران را مهمـتـريـن نشانـه پـيـروزي و موفقيت معـمـاري ايـران بـه شمـار آورده واستـاد كاران ايـرانـي را در ايجـاد اين گونه بنـاها مبتكر و پـيشقدم دانسته اند. كاروانسراهاي ايران، علاوه بر ارزش هنري، از ديدگاه مسايل اجتماعي نيز حايز اهميت فـراوانـي بـوده و شايسته مطالـعـه‌اي گسترده است.

بسا كه طـي قرون سپـري شده، كاروانسراهاي درونشهري و برونشهري كـه بارانداز واستراحـتگـاه كاروانها و كاروانيان اقصي نقاط معمـور آن روزگـاران بـه شمـار مي‌آمـده، محـل تعاطـي و تعامل انـديشه هـا وتبـادل وتقابل آداب و رسوم اقوام و ملل مختـلف بوده، و بي ترديد، اين تماس و تلاقي انسان‌ها وانـديشه هـاي گـونـاگـون، تـأثـيـري شگرف بر زندگي مردم اين مرز و بوم كهنسال داشته است

انواع كاروان‌سراها :

به طور كلي مي‌توان كاروا:‌سراها را به دو دستهٔ اصلي تقسيم كرد:

كاروانسراهاي درون شهري

كاروانسراهاي برون شهري

از آن جايي كه اغلب كاروانسراهاي باقي مانده در ايران متعلق به دوره صفوي و بعد از آن است، لازم است در تقسيم آن تمامي عوامل از وضع آب و هوايي تا شيوه معماري منطقه‌اي مورد بررسي قرار گيرد. در درجه اول كاروانسراهاي ايران را مي‌توان به گروه‌هاي زير تقسيم بندي نمود:

كاروانسراهاي كاملاً پوشيده منطقه كوهستاني.

كاروانسراهاي كرانه‌هاي پست خليج فارس.

كاروانسراهاي حياط دار مناطق مركزي ايران.

گروه آخر از نظر نقشه به انواع مختلف تقسيم بندي مي‌شوند.

1:كاروانسراهاي مدور: تعداد كمي از كاروانسراهاي ايران با نقشه مدور بنياد گرديده‌است. اين كاروانسراها بسيار جالب توجه و از نظر معماري حايز اهميت فراوان است.

2::كاروانسراهاي چند ضلعي حياط دار: اين گروه از كاروانسرا‌ها به شكل چند ضلعي (اغلب 8 ضلعي) و همانند كاروانسراهاي مدور بسيار زيبا بنا شده‌اند و زمان ساخت آنها دوره‌اي است كه در معماري كاروانسراهاي پيشرفت قابل ملاحظه‌اي به وجود آمده‌است. تعداد آنها مانند كاروانسراهاي مدور كم مي‌باشد. از نمونه‌هاي زيباي اين گروه، كاروانسراي امين آباد، خان خوره، چهار آباده و ده بيد جاده اصفهان - شيراز، بنارويه جاده جهرم - لار است كه به فرم هشت ضلعي در دوره صفوي ساخته شده و نشان دهنده شيوه معماري اصفهاني است.

3:كاروانسراهاي دو ايواني: همانند مدرسه‌ها و مسجدها و ساير بناهاي مذهبي تعدادي از كاروانسراهاي ايران را به شكل دو ايواني به فرم مربع يا مستطيل ساخته‌اند. عموماً ايوانهاي اين كاروانسراها يكي در مدخل ورودي و ديگري رو به روي آن قرار دارد. از نمونه‌هاي باقيمانده اين كاروانسراها مي‌توان از كاروانسراي خوشاب و كاروانسراي دو كوهك نام برد.

4:كاروانسراها با تالار ستون دار: تعدادي از كاروانسراهاي ايران با تالار ستون دار بنا گرديده‌اند و از آنها عموماً براي اصظبل استفاده مي‌شده‌است. نمونه‌اي از اين كاروانسراها عبارت است از كاروانسراي عسگرآباد بين جاده تهران - قم و كاروانسراي خاتون آباد در 25 كيلومتري تهران در جاده گرمسار - تهران.

5:كاروانسراهاي چهار ايواني:در ادوار اسلامي از طرح چهار ايواني براي بنياد‌هاي مذهبي و غير مذهبي، مانند مدرسه‌ها، مقبره‌ها، مسجدها، و كاروانسراها استفاده گرديده و تقريباً اين طرح نقشه ثابتي براي احداث اين گونه بناها شد، بخصوص از دوره سلجوقي به بعد كاروانسراهاي بسياري با طرح چهار ايواني احداث گرديد كه آثار آن در تمامي ايران پراكنده‌است.

6:كاروانسراها با ظرح متفرقه: اين گروه، كاروانسراهايي هستند كه نقشه و معماري آن با آنچه كه در گروه‌هاي 1 - 5 اجمالاً بررسي شد، شباهتي ندارند. كاروانسراي سبزوار و كاروانسراي شاه عباسي جلفا از اين گروه هستند.

كاروانسراها :

كاروانسراي بلاباد: اين كاروانسرا در روستاي بلاباد، در كنار جاده اصفهان نايين قرار گرفته و از جمله كاروانسرا‌هاي دوران صفويه است. كاروانسراي بلاباد با مصالح سنگ و خشت پخته داراي طراحي همانند كاروانسراهاي اين عهد است، با شاه‌نشينان مصفا كه بر چشم‌انداز زيباي روستاي بلاباد و باغ‌هاي آن گشوده شده است. اين كاروانسرا رو به ويراني بود كه با همت سازمان ايرانگردي و جهانگردي استان اصفهان بازسازي و مرمت شده است. در شهرستان نايين كاروانسراي نو گنبد و مشجري نيز از دوران صفويه باقي مانده‌اند.

كاروانسراي نيستانك: اين بنا از آثار با شكوه و نفيس عهد قاجار است كه متناسب با شرايط اقليمي منطقه و طبيعت كويري آن ساخته شده است. بناي كاروانسرا مستطيلي است به طول 67 و 64 متر كه به دست يك تاجر يزدي به نام كلاه‌دوز بنا گرديده است. حياط كاروانسرا از داخل يك هشت ضلعي است. در هر ضلع آن پنج صفه قرار دارد كه از سطح زمين بلندترند. صفه‌هاي مياني داراي سقف هلالي بسيار زيبا هستند و هر صفه به اتاقكي مربوط است كه داراي بخاري ديواري است. حياط كاروانسرا شاه‌نشين‌هايي دارد كه براي سكونت افراد خاص و متمول مورد استفاده قرار مي‌گرفته است. اين كاروانسرا داراي گنبدي زيبا مي‌باشد كه بادگيري در سمت آن قرار دارد. روي پشت بام سقف هايي هلالي زيبا در حدود 51 گنبد كوچك و متقارن و يك گنبد بزرگ قرار دارند و حفره‌هاي منظمي در كنار هم براي تهويه هوا و بيرون راندن دود آتش بخاري‌هاي ديواري تعبيه شده است. دور تا دور صفه‌ها و پشت آن‌ها دالان‌هاي به هم پيوسته براي نگهداري ستوران وجود داشته است.

كاروانسراها از منابعي ديگر :

كاروانسراي بلاباد

اين كاروانسرا در روستاي بلاباد، در كنار جاده اصفهان نائين قرار گرفته و از جمله كاروانسراهاي دوران صفويه‌است. كاروانسراي بلاباد با مصالح سنگ و خشت پخته داراي طراحي همانند كاروانسراهاي اين عهد است، با شاه‌نشينان مصفا كه بر چشم‌انداز زيباي روستاي بلاباد و باغ‌هاي آن گشوده شده‌است. اين كاروانسرا رو به ويراني بود كه با همت سازمان ايرانگردي و جهانگردي استان اصفهان بازسازي و مرمت شده‌است. در شهرستان نائين كاروانسراي نو گنبد و مشجري نيز از دوران صفويه باقي مانده‌اند.

كاروانسراي نيستانك

اين بنا از آثار با شكوه و نفيس عهد قاجار است كه متناسب با شرايط اقليمي منطقه و طبيعت كويري آن ساخته شده‌است. بناي كاروانسرا مستطيلي است به طول 67 و 64 متر كه به دست يك تاجر يزدي به نام كلاه‌دوز بنا گرديده‌است. حياط كاروانسرا از داخل يك هشت ضلعي است. در هر ضلع آن پنج صفه قرار دارد كه از سطح زمين بلندترند. صفه‌هاي مياني داراي سقف هلالي بسيار زيبا هستند و هر صفه به اتاقكي مربوط است كه داراي بخاري ديواري است. حياط كاروانسرا شاه‌نشين‌هايي دارد كه براي سكونت افراد خاص و متمول مورد استفاده قرار مي‌گرفته‌است. اين كاروانسرا داراي گنبدي زيبا مي‌باشد كه بادگيري در سمت آن قرار دارد. روي پشت بام سقف‌هايي هلالي زيبا در حدود 51 گنبد كوچك و متقارن و يك گنبد بزرگ قرار دارند و حفره‌هاي منظمي در كنار هم براي تهويه هوا و بيرون راندن دود آتش بخاري‌هاي ديواري تعبيه شده‌است. دور تا دور صفه‌ها و پشت آن‌ها دالان‌هاي به هم پيوسته براي نگهداري ستوران وجود داشته‌است.
تاریخ به روز رسانی: 1393/10/24
تعداد بازدید: 5392
كليه حقوق اين پايگاه متعلق به استانداري استان اصفهان ميباشد.
Powered by DorsaPortal